Media De onafhankelijke Russische krant Novaja Gazeta berichtte jarenlang onverschrokken over de misstanden van en in Rusland. Nu dreigt de krant te worden uitgeroepen tot ‘extremistische organisatie’ en moet toch stoppen.
De inventaris van Novaja Gazeta word ingepakt.
‘Ze hebben ons vermoord!’ Met die woorden op de eigen website sloeg de redactie van Novaja Gazeta op 30 oktober de laatste bladzijde om van de kroniek van haar aangekondigde dood. Corrupte bestuurders, schenders van mensenrechten en oorlogsmisdadigers kunnen sindsdien rustiger ademhalen; over hun wandaden wordt niet meer in eigen land bericht.
Het bevel om de legendarische Russische onderzoekskrant te sluiten kwam niet onverwacht. Sinds het begin van de oorlog in Oekraïne in 2014 was de krant nog meer de luis in de pels van het Kremlin geworden dan voorheen. Toch schrok uitgever en ex-hoofdredacteur Dmitri Moeratov toen hij onlangs, op 19 oktober, te horen kreeg dat zijn krant uit het gebouw in het centrum van Moskou, waar de redactie al meer dan dertig jaar was gehuisvest, zou worden gezet. Even later werden ook de banktegoeden van Novaja Gazeta bevroren; als reden voeren de autoriteiten aan dat de verslaggevers ‘buitenlandse agenten’ waren.
Dmitri Moeratov, winnaar van de Nobelprijs voor de Vrede en oud-hoofdredacteur van Novaja Gazeta, houdt een exemplaar van zijn krant omhoog nadat zijn Nobelmedaille is geveild voor 103,5 miljoen dollar (92 miljoen euro). De opbrengst ging naar Oekraïense kindvluchtelingen.
Moeratov, die in 2021 de Nobelprijs voor de Vrede kreeg voor zijn „moedige inzet voor de vrijheid van meningsuiting”, was op het moment van dat slechte nieuws op weg naar Parijs voor de herdenking van de moord op Anna Politkovskaja. De sterverslaggeefster van Novaja Gazeta werd op 7 oktober 2006 in het portiek van haar Moskouse flatgebouw doodgeschoten, omdat zij op het punt stond de martelpraktijken te onthullen van de geheime dienst van Ramzan Kadyrov, Poetins vazal in Tsjetsjenië.
Terug in Moskou belegde Moeratov samen met hoofdredacteur Sergej Sokolov een stafvergadering. Daar besloten ze de krant te sluiten, omdat die het risico liep te worden uitgeroepen tot ‘extremistische organisatie’. In dat geval zouden de redactieleden als ‘leden’ daarvan gearresteerd kunnen worden.
En zo stond op 30 oktober op de website van Novaja Gazeta te lezen: „Op 9 november doen we het licht uit in het huis waar we dertig jaar hebben geleefd, sluiten we onze computerservers en vertrekken we. De krant bestaat niet langer. De Russische autoriteiten en de Russische veiligheidsdiensten hebben ons redactieteam gedwongen onze activiteiten te staken.”
Afgelopen zondag was op de dagelijkse blog van Steve Rosenberg te zien hoe een aangeslagen Moeratov de BBC-correspondent langs onttakelde redactielokalen leidde en door gangen die naar vermoorde collega-journalisten zijn vernoemd; in de als museum ingerichte werkkamer van Anna Politkovskaja werden alle memorabilia in dozen gepakt om te worden opgeslagen.
Ook verwees Moeratov naar zijn andere sterverslaggever, Jelena Milasjina, die in Tsjetsjenië het werk van Politkovskaja voortzette. In 2023 werd ze op het vliegveld van de Tsjetsjeense hoofdstad Grozny door in het zwart geklede mannen met knuppels in elkaar geslagen. Ze braken haar vingers, schoren haar haar haren af. Ook spoten ze een giftig reinigingsmiddel in haar gezicht.
Van links naar rechts: hoofdredacteur Sergej Sokolov en medewerkers van Novaja Gazeta, die spullen inpakken, nadat bekend is gemaakt dat Novaja Gazeta vanaf 9 november niet meer als krant verschijnt.
Moeratov zelf kreeg in 2022 tijdens een binnenlandse treinreis een mengsel van rode verf en aceton in zijn gezicht gegooid vanwege de kritiek van zijn krant op de oorlog in Oekraïne. Artsen wisten ternauwernood zijn gezichtsvermogen te redden.
Lopend door de gangen vergeleek Moeratov zijn krant met een stad: „Onze stad is verwoest. We vertrekken uit onze stad. Maar ik zeg alsnog dat als er een oorlog woedt waarbij mensen sneuvelen aan het front en vreedzame inwoners omkomen, we niet huilen over ons lot. We denken er alleen maar aan.”
Novaja Gazeta werd in 1993 opgericht door journalisten afkomstig van de communistische Komsomolskaja Pravda en verscheen twee keer per week. Een van de belangrijkste financiers was de Amerikaanse miljardair George Soros. Vanaf 2005 verscheen de krant in een oplage van 600.000 exemplaren, die behalve in Rusland ook in Oekraïne, Kazachstan en Israël werden verkocht. Oligarch Aleksandr Lebedev en voormalig Sovjetleider Michail Gorbatsjov waren mede-eigenaren van de krant.
Al vanaf het begin bekritiseerde de krant de bloedige oorlogen van president Jeltsin tegen de onafhankelijkheidsstrijders in Tsjetsjenië. Ook liet Novaja Gazeta zien hoezeer de machthebbers verbonden waren met maffiaorganisaties. Vanaf 2000 haalde de krant zich de haat van president Poetin op de hals door haar kritische verslaggeving over de oorlog in Oekraïne.
Voorpagina van Novaja Gazeta, na het neerhalen van de MH17.
Toen in juli 2014 een Russische raket de MH17 neerhaalde, stond op de voorpagina van de krant: ‘Vergeef ons, Nederland’, met een Russische vertaling eronder. Ook onthulde de krant dat niet de separatisten in de Donbas vochten, maar soldaten van het reguliere Russische leger.
De dag na de grootscheepse invasie van Oekraïne in februari 2022 kwam Novaja Gazeta uit in zowel het Oekraïens als het Russisch met op de voorpagina de woorden ‘Rusland. Bommen. Oekraïne’. Toen het Kremlin een paar dagen later het gebruik van het woord ‘oorlog’ met betrekking tot de ‘speciale militaire operatie’ in Oekraïne strafbaar stelde, stond op de voorpagina: ‘Geen woorden’. De daaropvolgende pagina’s waren leeg.
Sindsdien begonnen de autoriteiten, zoals Moeratov het noemt, Novaja Gazeta „langzaam te wurgen”. De website van de krant werd geblokkeerd, de papieren editie verboden, de licentie ingetrokken. Tweederde van de redactieleden vertrok naar Letland, waar ze internetkrant Novaja Gazeta Europe oprichtten. „We hielden op een professioneel medium in Rusland te zijn”, zei Moeratov, die samen met zo’n dertig redacteuren achterbleef in Moskou.
Novaja Gazeta-verslaggever Pavel Kanygin, die uitvoerig onderzoek deed naar de toedracht van de ramp met de MH17, ontvluchtte zijn land in 2022 om zijn journalistieke werk in Amsterdam voort te zetten. Hij gaat ervan uit dat de krant haar slagkracht nu volledig kwijt is. „Ik kan niet voor Moeratov spreken”, zegt hij tegen NRC, „maar voor zover ik weet houden de redacteuren die in Moskou zijn gebleven zich gedeisd.”
Op de vraag of Novaja Gazeta op een andere manier haar werk nog kan blijven doen, zegt Kanygin: „Het is niet verboden om als blogger of podcastmaker verslag te doen. Maar ik ben bang dat de autoriteiten geen enkele nieuwe activiteit van Novaja Gazeta-medewerkers zullen tolereren.”
De door het Kremlin in 2022, het begin van de invasie in Oekraïne, aangekondigde dood van de laatste onafhankelijke krant van Rusland is sinds deze week een feit. Het enige wat nog rest is het omvangrijke archief van de krant, dat sinds afgelopen week grotendeels op internet staat.
De ingang van Novaja Gazeta in Moskou. Links een gedenkteken voor de vermoorde journalist Anna Politkovskaja die voor de krant werkte.
Bij Google kan je nu zelf aangeven welke nieuwsbronnen jij vaker wil zien in je zoekresultaten.Meer informatie