IDFA 2026 De grondwet en zwart Amerika. De tragiek van Iran. Een mythische Marokkaanse paardencultus. De laatste film die bekende doden zagen. NRC kiest vier films die je gezien moet hebben.
illustratie Leonieke Fontijn
Beeld uit 14th van Ava DuVernay.
Ava DuVernay (Selma, When They See Us) maakte in 2016 de documentaire 13th. Aan de hand van het dertiende amendement van de Amerikaanse grondwet, betoogt ze in die film dat de slavernij tegenwoordig voortleeft als massadetentie voor zwarte mannen.
Nu, tien jaar later, buigt DuVernay zich over het veertiende amendement. Dat grondwetsartikel is zo veelomvattend dat het in de film wordt aangeduid als „de tweede grondwet”. Het wetsartikel gebiedt onder meer gelijke behandeling van alle burgers – vergelijkbaar met ons Artikel 1. Ook stelt het amendement dat wie op Amerikaans grondgebied geboren wordt, automatisch staatsburger is.
DuVernay doet niet aan veel versiering. Vaak zie je domweg tekst in beeld, hier en daar een plaatje, en natuurlijk de pratende hoofden. Maar het verhaal is zo indringend dat dit niet stoort, integendeel. Ze houdt je bij de les. In de eerste helft van de film vertellen constitutioneel juristen hoe wijs en invloedrijk het amendement is, en hoe in de Reconstructie, de tijd na de Burgeroorlog, zwarte mensen met succes de politiek en het zakenleven ingingen.
Dan voel je de bui al hangen, want zo bleef het natuurlijk niet. En inderdaad, in de tweede helft maakt DuVernay een flinke sprong en zet uiteen hoe president Trump momenteel alle verworvenheden van het veertiende amendement onderuit schoffelt, waarmee hij in feite de Amerikaanse democratie ontmantelt.
Wilfred Takken
Scène uit Rehearsals for a revolution van Pegah Ahangarani.
Als student leerde ik dat voor het welslagen van een revolutie opkomst en elan niet de doorslag geven. Het draait om de wilskracht van het oude regime, de bereidheid extreem geweld te gebruiken, de betrouwbaarheid van zijn geweldsapparaat. Een revolutie slaagt pas als de macht concessies doet.
Daarop laat het theocratische regime van Iran – dat in 1979 de macht greep toen de sjah wél met zijn ogen knipperde – zich niet betrappen. Zie hoe zijn honden – de Revolutionaire Garde – massaal protest keer op keer in bloed smoren – dit voorjaar nog.
Pegah Ahangarani’s levendige, maar berustende vertelstem begeleidt de persoonlijke documentaire Rehearsals for a Revolution. Ze werd geboren in 1984, toen haar vader – een linkse filmmaker – aan het front van de Iran-Irakoorlog genoeg kreeg van Khomeini na de executie van zijn beste vriend Dawood. We bladeren door haar bewegend fotoalbum en zien hoe haar idool – de joyeuze schooljuf Shermin – haar baan verliest. Hoe haar idealistische neef Rashid tot moes wordt geslagen. Haar relatie strandt tijdens de betogingen van 2009. Een hartverscheurende cyclus van hoop, verzet, geweld en wanhoop. Keer op keer.
Wat het zo boeiend maakt – naast turbulente geschiedenis, persoonlijke tragiek en wrang commentaar – is dat Ahangarani’s leven zo goed is gedocumenteerd. Ze is een dochter van twee filmmakers, groeide op rond filmsets, filmde en werd gefilmd. En waar film ontbreekt, zijn er de cassettetapes van haar gevoelige, vroegwijze neef Rashid.
De documentaire eindigt met jong leven en nieuwe hoop. Een beetje goedkoop, denk je dan, want Ahangarani weet hoe het afloopt. „Een revolutie die faalt, is van ons allemaal. Een revolutie die wint is voor enkelen”, mijmert ze. Maar in het verleden behaalde resultaten zijn geen garantie voor de toekomst. En hoop sterft het laatst.
Coen van Zwol
Scène uit Bardi van Tala Hadid.
Het hoort misschien niet helemaal, een documentaire bij elkaar dromen en fantaseren. Maar als er één woord is wat de films van de in Londen geboren regisseur Tala Hadid samenvat, zegt ze, dan is het wel „confabulatie”. En als er één film is die dat niet zozeer illustreert als wel oproept is het IDFA-competitiefilm Bardi, waarvoor ze drie jaar samenleefde met de Amazigh in Centraal-Marokko. Daar volgde ze een groep ruiters die traint voor de jaarlijkse Tbourida-spelen, een uit de 16de eeuw stammende wedstrijd met religieuze, rituele en militaire elementen.
Hadid beschrijft „confabulatie” als een psychologisch fenomeen waarbij hiaten in het geheugen worden opgevuld met fictieve verhalen die een logische link tussen de ene en de andere gebeurtenis suggereren. Geheel te goeder trouw overigens.
Het doet denken aan wat cultuurhistoricus Saidiya Hartman in haar essay Venus in Two Acts (2008) „critical fabulation” heeft genoemd: een onderzoeksmethode gericht op zogenaamde „stiltes in het archief”. De tradities van de ‘bardi’, de Amazigh-ruiters, berusten ook op mondelinge overlevering en dus rijgt een fluisterende voice-over de stofkorrels onder de hoeven als verhaalsnoeren aan elkaar. Zo krijg je het gevoel dat de film zowel op het heden als op eeuwenoude mythische paardendromen is ingelogd.
Dana Linssen
Still uit Eyes Wide Shut van Stanley Kubrick.
De Britse kunstenaar Stanley Schtinter raakte gefascineerd door de vraag welke laatste film iemand zag voordat hij stierf. Schtinter deed veel research, organiseerde filmavonden en schreef er een boek over, Last Movies (2023). Dit boek dient als uitgangspunt voor zijn speelse, gelijknamige documentaire die op IDFA draait. Fraaie filmfragmenten worden begeleid door de licht-ironische vertelstem van Jeremy Irons.
Charlie Chaplin zag Stanley Kubricks kostuumfilm Barry Lyndon (1975) voor hij het leven liet, Kubrick bekeek de trailer van zijn eigen zwanenzang Eyes Wide Shut (1999) voordat hij ’s nachts een fatale hartaanval kreeg.
Maar Last Movies is meer dan een ingenieuze aaneenrijging van filmclips, het is ook een alternatieve film- en cultuurgeschiedenis. Zo deconstrueert Schtinter de mythe van gangster John Dillinger – die door de FBI werd doodgeschoten bij het verlaten van een bioscoop. Ook reflecteert hij op John F. Kennedy en de beroemde Zapruderfilm die JFK’s dood vastlegde.
Daarnaast komt de vraag aan de orde of de laatste film die iemand zag iets over hem zegt. Is het toeval dat Nirvana-zanger Kurt Cobain The Piano (Jane Campion, 1993) zag voordat hij zelfmoord pleegde? In The Piano lijkt de hoofdpersoon hetzelfde te doen, maar zij bedenkt zich.
André Waardenburg
IDFA festival, van 12-22 november op verschillende locaties in Amsterdam. Info: idfa.nl
Bij Google kan je nu zelf aangeven welke nieuwsbronnen jij vaker wil zien in je zoekresultaten.Meer informatie