Het conflict rond het Grondwettelijk Hof in Polen is vrijdagnacht uitgelopen op een confrontatie tussen de regering van Donald Tusk en president Karol Nawrocki. Die laatste stormde gedurende de nacht het gebouw binnen. Een jaar voor de verkiezingen staat de Poolse rechtsstaat opnieuw onder hoogspanning.
is correspondent Centraal- en Oost-Europa van de Volkskrant. Hij woont in Warschau.
Toen president Karol Nawrocki zich rond één uur ’s nachts met trekken en duwen langs de rechters bij de ingang van het Grondwettelijk Hof werkte, was de chaos compleet. Eenmaal binnen beet hij ze toe: ‘Jullie zijn geen rechters van het Grondwettelijk Hof!’ Eerder die avond zat Nawrocki nog in het vliegtuig, onderweg naar een staatsbezoek in Senegal. Dat brak hij onverwijld af nadat de voorzitter van het Hof werd geschorst.
Het Grondwettelijk Hof is een brandpunt in de hervorming van de Poolse rechtsstaat, nadat de vorige regering van het radicaal-rechtse Recht en Rechtvaardigheid (PiS) de belangrijke rechtbank kaapte. De centrum-liberale regering van Donald Tusk bezwoer na haar aantreden in 2023 om de onafhankelijkheid van het Hof te herstellen. Het liep uit op een jarenlange worsteling die in toenemende mate politiek werd. Deze strijd escaleerde vrijdagavond met een frontale confrontatie tussen de president, de rechters en de regering.
Voor het Hof staan tientallen agenten van de oproerpolitie, hun witte helmen blinken in het lantaarnlicht. Er hangt een gespannen sfeer. Een paar honderd betogers – niet duizenden, zoals sommige rechtse politici en media nadien beweerden – hebben zich hier verzameld. ‘Schande’, scanderen ze, ‘Kon-sty-tuc-ja’ (‘Grondwet’). Aanwezige politici van de radicaal- en extreemrechtse oppositie spreken van een ‘staatsgreep’. Het protest is kleinschalig, maar de nachtelijke ontwikkelingen raken aan het hart van de Poolse rechtsstaat.
In de kern draait het conflict om de benoemingen van rechters voor de vijftienkoppige rechtbank, die onder meer wetgeving aan de Grondwet toetst. Dit jaar benoemde het Lagerhuis, waarin de regeringspartijen een meerderheid hebben, acht nieuwe rechters. President Nawrocki weigerde vijf van hen in te zweren en sprak een de facto veto over hen uit, waarmee hij de grenzen van zijn macht overschrijdt.
Ze legden alsnog hun eed af, zonder dat hij erbij was. Volgens Nawrocki en de oppositie zijn ze geen echte rechters, volgens de regering wel. De ontwikkelingen raakten vrijdag in een stroomversnelling. Voorzitter van het Hof Bogdan Święczkowski is een geharnaste loyalist van PiS, erkent de nieuwe rechters niet en verhinderde dat ze hun werk konden doen. Een deel van de rechters benoemde daarom iemand anders tot voorzitter, die vervolgens Święczkowski en een andere PiS-rechter schorste.
Daarna ging het gerucht rond dat de politie de rechtbank had bezet. De oproerpolitie stelde zich op langs het hek in de tuin van het Hof, om te voorkomen dat demonstranten dichtbij het gebouw kwamen. Enkele betogers sloopten het slot op het hek met een slijptol, maar kwamen niet verder.
Geen staatsgreep, zoals de gehele nacht werd rondgepompt op de sociale mediakanalen van Poolse radicaal-rechtse politici en hun internationale kompanen. Maar fraai is het allerminst. ‘Het herstellen van de rechtsstaat is onze plicht’, schreef premier Tusk op sociale media. ‘Na jaren van wetteloosheid onder PiS is dit een moeilijk, soms pijnlijk proces dat doortastend optreden vereist. Er is geen andere weg.’
Mensenrechtenorganisatie Helsinki-stichting was in een eerste reactie op zaterdag uiterst kritisch: de argumentatie voor de schorsing van Święczkowski is ‘twijfelachtig’ en ‘zonder duidelijke juridische basis’. Ook stelt ze dat de gang van zaken een ‘gevaarlijk precedent’ schept en beschouwt ‘de verdere escalatie van het politieke conflict als extreem schadelijk’.
Sinds vrijdagavond is de situatie rondom het Hof niet langer een juridisch vraagstuk, zegt Jakub Jaraczewski, rechtsstaatsonderzoeker bij de ngo Democracy Reporting International. ‘Het is nu puur politiek. Het is niet gelukt om de onafhankelijkheid van het Hof te herstellen met juridische middelen, dus heeft Tusk besloten de handschoenen uit te doen.’
De crisis binnen het Grondwettelijk Hof is diepgeworteld. Nadat PiS in 2015 aan de macht kwam, nam de partij het Hof over. PiS kwam zetels tekort om de grondwet aan te passen: daarom nam de partij het orgaan over dat de grondwet interpreteerde. Een van hun meer infame uitspraken was de inperking van het abortusrecht in 2020. De Europese hoven in Straatsburg en Luxemburg oordeelden ook dat het Hof na 2015 geen onafhankelijke rechtbank meer was.
De regering-Tusk beloofde die onafhankelijkheid te herstellen. Maar hervorming via wetgeving werd geblokkeerd door Nawrocki en zijn voorganger Andrzej Duda met hun presidentiële veto. Als tussenoplossing besloot de regering het Hof te negeren en alle uitspraken voor ongeldig te houden. ‘Op het randje, maar acceptabel’, zegt Jaraczewski. ‘Het alternatief was uitspraken respecteren van een openlijk gepolitiseerde rechtbank die een democratisch verkozen regering ondermijnt.’
En ze wachtten. Rechters hebben een termijn van negen jaar, na verloop van tijd worden er vanzelf nieuwe rechters benoemd. Eén nieuwe benoeming was zeer omstreden: Maciej Berek, eerder minister en volgens Tusk diens ‘rechterhand’. Het kwam de regering op felle kritiek te staan, omdat ze – ook volgens sommige medestanders – daarmee de zonden van hun rechts-populistische voorgangers begingen.
De schorsing van Święczkowski is geen ‘coup’, zegt Jaraczewski, ‘maar wel een politieke operatie’ waarbinnen Berek een belangrijke rol lijkt te hebben. De timing is eveneens saillant: Nawrocki was aanvankelijk in het buitenland en in Polen vieren ze dit weekend Allerzielen, een belangrijke feestdag waarvoor velen extra vrij nemen om af te reizen naar hun geboortestreek.
Nawrocki verliet het Hof rond vijf uur ’s ochtends en riep op tot overleg met alle politieke partijen. Dat heeft vooralsnog geen concrete resultaten opgeleverd, wel werd er gesproken over een ‘reset’ voor het Grondwettelijk Hof. Iedereen ging langs bij Nawrocki, met uitzondering van Tusks regeringspartij en hun linkse coalitiepartner Lewica.
Tusk reageerde in een toespraak op zaterdagavond: ‘Een democratische staat moet sterk zijn en in staat zijn om gerechtigheid te handhaven.’ Juist Nawrocki en anderen maken zich schuldig aan ‘ondermijning van de rechtsstaat’, zei Tusk, door hervormingen te dwarsbomen, rechters niet te benoemen en het gebouw binnen te dringen. ‘De rechtsstaat onderscheidt zich van de wet van de jungle doordat spierkracht en grofheid niet bepalend zijn voor wat juist is.’
Polen keert zo terug naar de vraag die al jaren boven het land hangt: kun je een rechtsstaat herstellen zonder even gewetenloos als je voorgangers de wet te overtreden? Jaraczewski: ‘De regering gaat een grens over, maar doet dat om een waardevol doel te bereiken, namelijk het herstellen van de onafhankelijkheid van de rechtbank. Zelf denk ik alleen dat het op een andere manier had moeten gaan.’
Daarvoor zijn volgens hem twee dingen nodig: brede politieke consensus tussen regering en oppositie over de hervorming; en tijd, zodat ook de termijn van andere door PiS benoemde rechters verloopt, zoals die van de geschorste Święczkowski. Het probleem is dat beide dingen in Polen ontbreken. De politieke kampen gunnen elkaar het licht niet in de ogen. En volgend jaar zijn er parlementsverkiezingen.
Tusk boekte tot nu toe bar weinig resultaat met het herstel van de rechtsstaat. Zijn regering staat onder grote druk om iets voor elkaar te krijgen. Nawrocki en PiS zetten juist alles op alles om dit tegen te houden en hun gekaapte instituties te behouden.
In feite doet Tusk ‘wat veel van zijn aanhangers willen en paradoxaal genoeg ook wat veel van zijn tegenstanders willen’, zegt Jaraczewski. ‘Een escalatie die beide politieke kampen in Polen verenigt rondom het Hof, zij het om de onafhankelijkheid ervan te herstellen of om het Hof daartegen te beschermen.’ Dinsdag staat een vergadering van het Hof op de agenda. De rechtsstaat ligt nog altijd in de lappenmand.
Dit artikel is op zondag 1 november aangevuld met nieuws, de speech van premier Tusk en een reactie van de Helsinkistichting.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant