Het conflict rond het Grondwettelijk Hof in Polen is vrijdagnacht uitgelopen op een harde confrontatie tussen de regering van Donald Tusk en president Karol Nawrocki. Die laatste stormde gedurende de nacht het gebouw binnen. Een jaar voor de verkiezingen staat de Poolse rechtsstaat opnieuw onder hoogspanning.
is correspondent Centraal- en Oost-Europa van de Volkskrant. Hij woont in Warschau.
Toen president Karol Nawrocki zich rond één uur ’s nachts met trekken en duwen langs de deur van het Grondwettelijk Hof werkte, was de chaos compleet. Op video’s is te zien hoe hij zich met fysieke kracht langs de rechters bij de ingang baant. Eenmaal binnen bijt hij ze toe: ‘Jullie zijn geen rechters van het Grondwettelijk Hof!’ Eerder die avond hing Nawrocki nog in het luchtruim boven Senegal, onderweg naar een staatsbezoek. Maar dat brak hij onverwijld af nadat de voorzitter van datzelfde Grondwettelijk Hof werd geschorst.
Het Grondwettelijk Hof is een brandpunt in de hervorming van de Poolse rechtsstaat, nadat de vorige regering van het radicaal-rechtse Recht en Rechtvaardigheid (PiS) de belangrijke rechtbank kaapte. De centrum-liberale regering van Donald Tusk bezwoer na haar aantreden in 2023 om de onafhankelijkheid van het Hof te herstellen. Het liep uit op een jarenlange worsteling die in toenemende mate politiek werd. Met de frontale escalatie tussen president en regering op vrijdagavond escaleerde deze strijd.
Eerder op de avond hing al een gespannen sfeer rond het Hof, waar een paar honderd betogers zich hadden verzameld. ‘Schande’, scanderen ze, ‘Kon-sty-tuc-ja’ (‘Grondwet’). De oproerpolitie is in groten getale komen opdraven; hun witte helmen blinken in het lantaarnlicht. Tussen de demonstranten lopen ook leden van alle radicaal- tot extreemrechtse oppositiepartijen. Zij spreken van een ‘staatsgreep’. Het protest is kleinschalig, maar de nachtelijke ontwikkelingen raken aan het hart van de Poolse rechtsstaat.
De kern van het conflict draait om de recente benoemingen van rechters voor de 15-koppige rechtbank, die onder meer wetgeving aan de Grondwet toetst. Dit jaar benoemde het Poolse Lagerhuis, waarin de regeringspartijen een meerderheid hebben, acht nieuwe rechters voor het Grondwettelijk Hof. Maar president Nawrocki weigerde vijf van hen in te zweren. Ze legden alsnog hun eed af, zonder dat hij erbij was. Volgens Nawrocki en de oppositie zijn ze dus geen echte rechters en volgens de regering wel.
De ontwikkelingen raakten vrijdagmiddag in een stroomversnelling. Voorzitter van het Hof Bogdan Święczkowski is een geharnaste loyalist van PiS en deelt de opvatting dat de benoeming van de vijf rechters niet rechtsgeldig is. Hij verhinderde dat ze hun werk konden doen. Een deel van de rechters benoemde daarom iemand anders tot voorzitter, die vervolgens Święczkowski schorste.
Omdat er rumoer voor de deur ontstond – een handjevol demonstranten bivakkeert daar al weken in een tentenkamp – belden de rechters de politie, naar eigen zeggen uit angst voor lijf en leden. De politie kwam, deed de poort op slot en stelde zich op in de tuin. In rechtse media werd dit gepresenteerd als een overname van het Hof door de staat en een couppoging. Święczkowski en zijn aanhangers braken het slot open met een sleeptol, maar kwamen niet verder door de politiemacht. Nawrocki verliet het Hof rond vijf uur ’s ochtends, vandaag overlegt hij met de politieke partijen over de weg voorwaarts.
Geen staatsgreep dus, zoals de gehele nacht werd rondgepompt op de sociale mediakanalen van Poolse radicaal-rechtse politici en hun internationale kompanen. Maar fraai is het allerminst. ‘Het herstellen van de rechtsstaat is onze plicht’, schreef premier Tusk op sociale media. ‘Na jaren van wetteloosheid onder de PiS is dit een moeilijk, soms pijnlijk proces dat doortastend optreden vereist. Er is geen andere weg.’
Sinds vrijdagavond is de situatie rondom het Hof eigenlijk geen juridisch vraagstuk meer, zegt Jakub Jaraczewski, rechtsstaatsonderzoeker bij de ngo Democracy Reporting International. ‘Het is nu puur politiek. Het is niet gelukt om de onafhankelijkheid van het Hof te herstellen met juridische middelen, dus heeft Tusk besloten de handschoenen uit te doen.’
De crisis binnen het Grondwettelijk Hof gaat meer dan tien jaar terug. Nadat PiS in 2015 aan de macht kwam, nam de partij het Hof over. PiS kwam zetels tekort om de grondwet aan te passen: daarom nam de partij het orgaan over dat de grondwet interpreteerde. Een van hun meer infame uitspraken was de inperking van het abortusrecht in 2020. De Europese hoven in Straatsburg en Luxemburg oordeelden ook dat het Hof na 2015 geen onafhankelijke rechtbank meer was.
De regering-Tusk beloofde die onafhankelijkheid te herstellen. Maar hervorming via wetgeving werd geblokkeerd door Nawrocki en zijn voorganger Andrzej Duda met hun presidentiële veto. Als tussenoplossing besloot de regering het Hof te negeren en alle uitspraken voor ongeldig te houden. ‘Op het randje, maar acceptabel’, zegt Jaraczewski. ‘Het alternatief was uitspraken respecteren van een openlijk gepolitiseerde rechtbank die een democratisch verkozen regering ondermijnt.’
Ook wachtten ze. De rechters hebben een termijn van negen jaar, dus na verloop van tijd worden er vanzelf nieuwe rechters benoemd. Eén nieuwe benoeming was zeer omstreden: Maciej Berek, eerder minister en volgens Tusk diens ‘rechterhand’. Het kwam de regering op felle kritiek te staan, omdat ze – ook volgens sommige medestanders – daarmee de zonden van hun rechts-populistische voorgangers begingen.
De schorsing van Święczkowski is geen ‘coup’, zegt Jaraczewski, ‘maar wel een politieke operatie’ waarbinnen Berek een belangrijke rol lijkt te hebben. De timing is eveneens saillant: Nawrocki was aanvankelijk in het buitenland en Polen vieren dit weekend Allerzielen, een belangrijke feestdag waarvoor velen extra vrij nemen om af te reizen naar hun geboortestreek.
Polen keert terug naar de vraag die al jaren boven het land hangt: kun je een rechtsstaat herstellen zonder even gewetenloos als je voorgangers de wet te breken? Jaraczewski: ‘De regering gaat een grens over, maar doet dat om een waardevol doel te bereiken, namelijk het herstellen van de onafhankelijkheid van de rechtbank. Zelf denk ik alleen dat het op een andere manier had moeten gaan.’
Daarvoor zijn volgens hem twee dingen nodig: brede politieke consensus tussen regering en oppositie over de hervorming en tijd, zodat ook de termijn van andere door PiS benoemde rechters verloopt, zoals die van de geschorste Święczkowski. Het probleem is dat beide dingen in Polen ontbreken. De regering en de oppositie alsook Nawrocki gunnen elkaar het licht niet in de ogen. En volgend jaar zijn er al parlementsverkiezingen.
Tusk boekte tot nu toe bar weinig resultaat met het herstel van de rechtsstaat. Zijn regering staat onder grote druk om iets voor elkaar te krijgen. Tegelijk gebruikt Nawrocki zijn presidentschap om de regering constant te bestrijden en de rechtse oppositie te verenigen. Dat laatste lijkt nu ruimschoots gelukt: vrijdagavond gingen de concurrerende oppositiepartijen, met pluimage van radicaal- tot extreemrechts, gebroederlijk over straat.
In feite doet Tusk ‘wat veel van zijn aanhangers willen en paradoxaal genoeg ook wat veel van zijn tegenstanders willen’, zegt Jaraczewski. ‘Een escalatie die beide politieke kampen in Polen verenigt rondom het Hof, zij het om de onafhankelijkheid ervan te herstellen of om het Hof daartegen te beschermen.’ De rechtsstaat ligt nog altijd in de lappenmand.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant