De verkiezingen in Brazilië, Servië, Israël en de VS tonen een belangrijke overeenkomst: de hoge opkomst. In de ‘tribale’ strijd om de macht is het mobiliseren van de eigen achterban belangrijker dan het overtuigen van zwevende kiezers.
is buitenlandverslaggever van de Volkskrant en schrijft over de VS, Rusland en de internationale rechtsorde.
In Servië stonden mensen eindeloos in de rij. In Brazilië moesten stembureaus uren langer openblijven. In Israël gingen de Arabische Israëliërs voor het eerst massaal stemmen en in de Verenigde Staten wijst het hoge aantal vroege stemmers op een grote opkomst, dinsdag bij de cruciale tussentijdse verkiezingen.
Wie niet beter weet, zou denken dat de democratie in uitstekende staat verkeert. Toch werden de vier verkiezingen in anderhalve week tijd in de Britse krant The Guardian vooraf omschreven als ‘de tien dagen die de wereld kunnen laten wankelen’ – een verwijzing naar de titel van het beroemde boek over de Russische Oktoberrevolutie in 1917.
Zo groot als toen zullen de consequenties niet zijn, maar de vraag die boven de verkiezingsreeks hangt, is onheilspellend genoeg: blijven de (semi)autocratieën terrein winnen op de democratieën?
Afgaande op de eerste drie van de vier verkiezingen deze week kunnen de democratische krachten enigszins opgelucht ademhalen. In Brazilië wist Luiz Inácio Lula da Silva op de valreep de opmars van pro-Trumpleiders op zijn continent te weerstaan. De studentenbeweging in Servië doorbrak de hegemonie van autocraat en Poetin-vriend Aleksandar Vucic. De Israëlische premier Benjamin Netanyahu bleef wel overeind, maar zijn coalitie met genocidale rechtsextremisten haalde bij lange na geen meerderheid.
Hoezeer de extreem gepolariseerde landen verder ook verschillen, de hoge opkomst is de verbindende factor. In Israël gingen sinds 1999 niet meer zo veel mensen naar de stembus. In Servië stemde bijna 70 procent van de kiezers: het hoogste aantal sinds het uiteenvallen van Joegoslavië. In de tweede ronde van de Braziliaanse presidentsverkiezingen stemden drie miljoen mensen meer dan in de eerste ronde, een belangrijke oorzaak van de onverwachte comeback van president Lula.
Toeval is dat niet: in het tijdperk van opkomende autocraten is de mobilisatie van de eigen achterban belangrijker dan ooit geworden voor prodemocratische krachten. Dat heeft alles te maken met wat in tal van boeken is omschreven als de door rechtspopulisten aangewakkerde ‘tribalisering van de politiek’.
Veel meer nog dan om standpunten draait het in die tribale politieke cultuur om het verslaan van de vijand en het behoud van de eigen groep. De kiezer blijft trouw aan de eigen stam, wat er ook gebeurt. Niemand voelt dat beter aan dan de Amerikaanse president Donald Trump, die onlangs bij een verkiezingsbijeenkomst tegen zijn eigen aanhang zei: ‘Het is geweldig. Ik kan de domste dingen zeggen en jullie zouden nog steeds klappen.’
De groeiende dominantie van sociale media maakt het nog moeilijker voor mensen om van kamp te wisselen, opperde Financial Times-columnist Janan Ganesh deze week. Wie zich jarenlang op X, Facebook of Reddit schaarde achter één kamp, moet bij bekering zijn hele digitale en publieke geschiedenis verloochenen, als de algoritmes al toestaan dat hij überhaupt met andere informatie in aanraking komt. Een boer in Iowa kan failliet gaan door de hoge dieselprijzen, maar toch trouw blijven aan Maga (de Make America Great Again-beweging van Trump). Ganesh noemde dat de ‘Man City-politieke theorie’: supporters van de frauderende voetbalclub Manchester City blijven ondanks het bedrog trouw. ‘We spelen vals als we willen’, zingen ze trots in stadions.
Wie probeert in zo’n politiek klimaat nog om andersdenkenden te overtuigen? Effectiever is om vooral de eigen achterban te enthousiasmeren, maar dat lukt nog maar zelden met gedetailleerde en tot de komma doorgerekende plannen. De Studentenlijst in Servië bleef op tal van terreinen juist vaag, bijvoorbeeld over de status van Kosovo, het EU-lidmaatschap en wie hun premierskandidaat is. Als ze wel helderheid hadden verschaft, had de eensgezindheid van de eigen achterban mogelijk geen stand gehouden. Nu draaide het vooral om de corruptie van tegenstander Vucic, kernachtig samengevat in de slogan: ‘Servië of de maffia?’
In Brazilië was de afkeer van tegenstander Flávio Bolsonaro ook een drijvende kracht achter de winst van Lula, al wist die op de valreep ook een deel van zijn eigen overgelopen kiezers terug te halen. Dat gebeurde met grote beloftes om miljarden te investeren in sociale zekerheid, zonder dat duidelijk is waar die miljarden vandaan zouden moeten komen. Brazilië kampt nu al met een begrotingstekort van 9,5 procent, de munt en beurs kelderden dan ook na Lula’s spectaculaire zege.
Prodemocratische krachten zullen er vrede mee hebben, want bij een zege van Flávio Bolsonaro was de kans levensgroot geweest dat Brazilië weer was afgegleden naar een corrupte autocratie. Eerst de verkiezingen winnen, de rest komt later.
In de VS zullen veel Democraten er dinsdag hetzelfde over denken: alleen een overwinning bij de Congresverkiezingen kan Trump aan banden leggen. Daarvoor moet de eigen achterban maximaal gemobiliseerd worden. Tekenend was de reactie van voormalig president Barack Obama, die de afgelopen week na een lange aanval op het beleid van Trump een volgepakte zaal aan het joelen kreeg. ‘Don’t boo’, hield de volop campagne voerende Obama de menigte bozig voor. ‘Vote!’
Het laat onbedoeld ook zien hoe kwetsbaar Amerika en andere democratieën zijn geworden. In het verleden was een hoge opkomst het kenmerk van een gezonde democratie, nu zijn de lange rijen bij stemlokalen eerder een teken dat diezelfde democratieën vechten voor hun voortbestaan.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant