Ivan Krastev | politicoloog Nu de Amerikaanse president Donald Trump meer kiest voor Rusland, breekt niet alleen voor Oekraïne, maar ook voor de Europeanen een bijzonder zware periode aan, zegt politicoloog Ivan Krastev. „Het wordt een grote beproeving voor de veerkracht van de Europese samenlevingen.”
Politicoloog Ivan Krastev in het Instituut voor Menswetenschappen in Wenen.
Ivan Krastev is er „absoluut” van overtuigd. Wat zich deze maand afspeelde tussen Donald Trump en Vladimir Poetin is niet zomaar weer een zigzagbeweging in het Ruslandbeleid van de Amerikaanse president. De gerenommeerde Bulgaarse politicoloog ziet een „ingrijpende verandering in de trans-Atlantische verhoudingen”.
„We bevinden ons in een fase waarop we de ineenstorting zien van de orde die na de Koude Oorlog ontstond. De Russen begrijpen heel goed dat die wereldorde sterk in hun nadeel werkte en ze doen er alles aan om die te vernietigen. Tegelijkertijd geldt dat de contouren van de nieuwe orde nog niet zichtbaar zijn.”
In een mum van tijd herschikte de Amerikaanse president deze maand de geopolitieke verhoudingen van de afgelopen 35 jaar. Wat al jaren sluimerde, werd openlijk duidelijk: Trump liet Oekraïne vallen, schoof daarmee de Europese landen opzij en neemt stappen om de betrekkingen tussen Washington en Moskou te normaliseren. Hun dieseldeal, Trumps blokkade van nieuwe Amerikaanse sancties tegen Rusland, het niet-verstrekken van Amerikaanse inlichtingen aan Oekraïne, het tijdelijk uitzetten van Starlink – het is allemaal in het voordeel van de Russen.
Op het moment dat Krastev, verbonden aan het Instituut voor Menswetenschappen in Wenen, in die stad een tram instapt en bellend dit interview geeft, spreken de Amerikaanse onderhandelaar Steve Witkoff en Poetin elkaar in Sint-Petersburg. Met de Russische president tegenover zich noemt Trumps gezant hem een „menslievend persoon”. Het gesprek tussen Witkoff en Poetin leidde, net als eerder, tot niks: de oorlog in Oekraïne gaat door.
Toch was deze gespreksronde wel degelijk anders, ziet Krastev (62), auteur van boeken als Na Europa en Falend licht. De Amerikaanse druk op Oekraïne om tot een akkoord te komen – volgende maand beginnen onderhandelingen tussen de VS, Rusland en Oekraïne – is sterker dan ooit tevoren. Het gaat niet alleen om de kritiek van Trump op de Oekraïense president Volodymyr Zelensky, bijvoorbeeld met de oproep verkiezingen te houden in Oekraïne, zegt Krastev. Zulke kritiek uitte hij al vaker. Ook het niet-delen van inlichtingen met Oekraïne gebeurde al eens en Starlink was al eerder inzet van Amerikaanse druk op Oekraïne. Dit keer kwam alles op een moment samen.
Wat ook anders is volgens Krastev: de positie van Rusland. Niet zozeer aan het front in Oekraïne, maar op het politieke toneel. Daar staat het Kremlin er beter voor dan voorheen, door politieke spanningen binnen de Europese Unie, uitputting onder de Europese bevolking en door Trumps bereidheid de Russische eisen in te willigen.
De Amerikaanse onderhandelaaar Steve Witkoff begroet de Russische president Vladimir Poetin bij de ontmoeting in oktober.
Dit betekent, zegt Krastev, dat de Russen veel meer eisen kunnen stellen tijdens onderhandelingen volgende maand met de VS en Oekraïne. Bijvoorbeeld op het terrein van energiezekerheid, normalisering van de Russisch-Amerikaanse betrekkingen, terugtrekking naar de NAVO-grenzen van 1997 (vóór de uitbreidingen naar Midden- en Oost-Europa) en voorwaarden voor een einde van de oorlog in Oekraïne. „Ze kunnen inspelen op Trumps nalatenschap, zijn ijdelheid en proberen hem te verleiden met het vooruitzicht op een enorm akkoord. Een ‘prachtig’ akkoord, zoals Trump dat zal noemen, waar iedereen hem om zal herinneren. Hij is ervan overtuigd dat een akkoord met Rusland een van zijn grootste prestaties zal zijn.” Daarvoor heeft hij nog twee jaar de tijd als president.
Die periode wordt „bijzonder” zwaar voor Europa, verwacht Krastev. „Het wordt een grote beproeving voor de veerkracht van de Europese samenlevingen.”
Want, begint Krastev aan een opsomming, de Verenigde Staten zullen druk zetten op de Europese landen om tot een overeenkomst te komen met Rusland – een akkoord volledig op Russische voorwaarden. Daarnaast wordt het voor Europese leiders lastig de steun voor Oekraïne in stand te houden met het oog op verkiezingen die gewonnen kunnen worden door politieke partijen die minder geven om Oekraïne. Veel Europese samenlevingen, zoals in Frankrijk, tonen zich uitgeputter dan aan het begin van de grootschalige Russische invasie in Oekraïne, komende februari vijf jaar geleden. De stemmen dat regeringen hun eigen bevolking moeten steunen in plaats van Oekraïne klinken luider.
Verder staan de begrotingen van Europese landen onder druk, wat financiële steun aan Oekraïne minder populair en ingewikkelder maakt, zeker als energieprijzen hoog blijven. „Voor Europese landen is het politiek gezien kostbaarder geworden om de steun aan Oekraïne voort te zetten.”
Rusland zet extra druk op de Europese landen, voegt Krastev toe, door in de winter een migratiegolf uit te lokken. „Het vernietigt de Oekraïense energie-infrastructuur. Dat is bedoeld om veel Oekraïners te dwingen hun land te verlaten. Migratiedruk ligt gevoelig in Europese landen. Vanuit dat perspectief richt de Russische strategie zich niet alleen op industriële en civiele doelen in Oekraïne, maar ook op Europese verkiezingen.” Volgend jaar worden verkiezingen gehouden in drie grote EU-lidstaten: Frankrijk, Polen en Italië. En dit jaar, eind november, zijn er verkiezingen in Spanje.
„De Amerikaanse president heeft belang bij een grote deal met Rusland in de laatste twee jaar van zijn ambtstermijn. De tussentijdse verkiezingen van 3 november in de VS voeren de druk hierop alleen maar verder op. Maar er is één lichtpuntje voor de Europeanen: Trump is nooit een goede bondgenoot geweest. Niet voor de Oekraïners en niet voor de Europeanen. Voor de Russen zal hij ook geen goede bondgenoot zijn. Zijn neiging om beleid terug te draaien – zeker als je bedenkt dat zelfs de Republikeinse Partij duidelijk niet op één lijn met hem zit wat betreft Rusland – betekent dat het nog maar de vraag is hoe effectief een akkoord zal zijn.”
„Voor de Russen doemen risico’s op. Wanneer zij zich sterker voelen en menen de beste kaarten in handen te hebben, hebben ze de neiging om buitensporige eisen te stellen. Ze staan er niet om bekend dat ze zichzelf kunnen inhouden wanneer ze de kans krijgen om meer te eisen. Ze zouden weleens zo’n gunstige deal met Trump kunnen sluiten dat die na zijn vertrek als president niet standhoudt. Daarom is het voor Rusland van belang om tot een akkoord te komen dat wél overeind blijft wanneer de volgende Amerikaanse regering aantreedt – ongeacht wie daar deel van uitmaakt. Vanuit dat perspectief is het interessant om te zien hoever de Russen zullen gaan in hun maximale eisen.”
Flatgebouwen in Kramatorsk zijn beschadigd door een Russische aanval.
„Voor Europa is dit een cruciaal moment. Het gaat niet alleen om Oekraïne. De Europese Unie probeert tijd te winnen, omdat ze beseft dat ze – zelfs na het tijdperk-Trump – waarschijnlijk niet meer op dezelfde manier op de Verenigde Staten kan vertrouwen als voorheen. Vanuit dat perspectief zou een vredesakkoord dat de spanningen vermindert gunstig kunnen zijn, mits die tijd wordt benut om de eigen defensiecapaciteiten op te bouwen en de EU erin slaagt haar politieke en economische positie te versterken.”
The Wall Street Journal schreef deze maand dat Poetin een topontmoeting wil met de Chinese president Xi Jinping en Trump als herhaling van Jalta, waar de wereld na de Tweede Wereldoorlog door de overwinnaars werd verdeeld. Oekraïne en de EU zitten dan niet aan tafel. Poetins woordvoerder bevestigde dat erover is gesproken.
„Jalta was niet zomaar een onderhandeling. Het was een poging om tot een vergelijk te komen over de verdeling van de wereld, waarbij invloedssferen werden vastgelegd. Dat zorgde voor een zekere voorspelbaarheid en stabiliteit – in goede of in slechte zin – zowel na de Tweede Wereldoorlog als na het einde van de Koude Oorlog. Maar momenteel is het proces van machtsverdeling nog lang niet ten einde. We bevinden ons meer in een situatie van ‘vóór een oorlog’ dan in een situatie van ‘ná een oorlog’. Bovendien is de wereld nu heel anders. We zullen te maken krijgen met veel meer onzekerheid en wanorde dan zo’n overzichtelijke verdeling suggereert.”
„Een situatie die wordt gekenmerkt door een gebrek aan institutionele kaders. Er zijn enorm veel spanningen, en die spanningen verdwijnen niet zomaar. Het hoeft niet per se om militaire spanningen te gaan. Landen zullen ook proberen invloed uit te oefenen op elkaars binnenlandse politiek en hun economische ontwikkeling. We gaan een decennium tegemoet dat veel sterker door dit soort ontwikkelingen zal worden bepaald dan door een sluitende afspraak als in de trant van: ‘We zijn het hierover eens, en zo zal het gaan.’”
„Ja, absoluut. Poetin is daar vanaf het begin heel duidelijk over geweest. Hij grijpt terug op de grote rol die de Sovjet-Unie speelde na de Tweede Wereldoorlog – nadat de Sovjet-Unie Hitler had verslagen. Maar de situatie is nu anders: in deze oorlog is het Rusland, dat zelf de oorlog begon, niet gelukt om Oekraïne te verslaan.”
„Poetin heeft een heel helder beeld van wat hij wil bereiken. De vraag is alleen: is hij bereid tot een compromis, en zo ja, wat voor soort compromis?”
„Het is overduidelijk dat Oekraïne zich niet neerlegt bij zo’n opdeling en zich niet overgeeft. De Oekraïners kunnen instemmen met een vredesakkoord, mits dat op een fatsoenlijke manier tot stand komt. Het gaat niet alleen om grondgebied. Het gaat in veel grotere mate om de veiligheid van het land op de lange termijn. Er zijn zoveel mensen uit het land vertrokken en er is zoveel verwoesting aangericht, dat Oekraïne niet kan leven met het idee dat de oorlog vandaag eindigt, om vervolgens overmorgen weer te beginnen. Paradoxaal genoeg is hetgeen er aan het front gebeurt momenteel het minst ingewikkeld voor de Oekraïners.”
„Dat klopt, maar mensen zouden zich juist het meeste zorgen moeten maken als alles in hun voordeel lijkt te werken. Dat gold in de jaren negentig voor het Westen, en dat geldt nu voor Rusland. Leiders van deze protestpartijen – zoals Le Pen en [de Italiaanse premier] Giorgia Meloni – stonden sympathiek tegenover Poetin toen ze in de oppositie zaten. Maar ik kan me niet voorstellen dat Le Pen – mocht zij president van Frankrijk worden – enthousiast zal zijn over een Rusland dat probeert de Europese Unie te splijten. Je hoeft je geen illusies te maken over de Russische wensen of verwachtingen.”
Bij Google kan je nu zelf aangeven welke nieuwsbronnen jij vaker wil zien in je zoekresultaten.Meer informatie