De Braziliaanse president Lula da Silva dankt zijn herverkiezing vooral aan de stemmen van jongeren én aan de man die hen via sociale media wist te bereiken: André Janones (42), in eigen land omgedoopt tot Lula’s digitale drilsergeant.
is buitenlandredacteur van de Volkskrant en schrijft over Noord-Amerika, het Caribisch gebied en Suriname.
‘In deze tweede verkiezingsronde heb ik een belangrijke les geleerd’, zei de verrassend herkozen Braziliaanse president Lula zondag in zijn overwinningsspeech. ‘Als een leider niet weet wat hij moet doen, vraagt hij het aan zijn volk.’
De 81-jarige Lula vroeg het vooral aan André Janones, de man die zondag in São Paulo dicht naast hem op het podium stond te grijnzen, in het kanariegele tricot van het Braziliaanse voetbalelftal. ‘Generaal Janones’, zoals Brazilië de 42-jarige kent, werd ter plekke door Lula omhelsd, terwijl de menigte scandeerde dat hij een ‘strijder van het Braziliaanse volk’ was.
Ondanks zijn bijnaam is Janones geen militair, maar een advocaat, volksvertegenwoordiger en een zeer succesvolle online influencer. In die laatste hoedanigheid was hij de afgelopen weken van doorslaggevend belang voor Lula’s onwaarschijnlijke verkiezingsoverwinning.
Drieënhalve week geleden, op de ochtend nadat Lula in de eerste verkiezingsronde was verslagen door Flávio Bolsonaro, bezwoer Janones in een Instagram-filmpje dat hij nog wel geloofde in de overwinning van Lula, maar dat hij daarvoor wel de hulp van de Braziliaanse bevolking nodig had.
Het was het begin van een overrompelende campagne waarin Janones zich ontpopte tot aanvoerder van een digitaal Lula-leger. Dit wist in een tijdbestek van dagen de sociale media te veroveren en miljoenen, vooral jonge, kiezers te mobiliseren.
Sociale media waren jarenlang het terrein van de Bolsonarista’s. Daarmee was Brazilië een van de vele landen waar nieuwe, uiterst rechtse bewegingen de gevestigde orde te snel af waren door likes effectiever om te zetten in stemmen. De campagne van Lula paste daarentegen bij zijn hoge leeftijd. Hij had voorkeur voor lange, inhoudelijk soms gecompliceerde, campagnetoespraken en veel verwijzingen naar zijn successen uit het verleden.
Janones – door verschillende internationale media gedoopt tot Lula’s digitale drilsergeant – opende zijn video’s daarentegen met geschreeuwde commando’s als ‘Urgent!’ en ‘Laten exploderen!’ Hij gaf zijn volgers dan een simpele opdracht, zoals: voeg drie mensen uit je omgeving toe aan dit account, je moeder, je zoon, de buurman – het maakt niet uit, zolang Lula’s boodschap maar bij iemand aankomt die er nog geen kennis mee had gemaakt.
Janones verlegde het inhoudelijke zwaartepunt van de campagne naar de gevaren van een mogelijk Bolsonaro-presidentschap. In een stortvloed aan video’s wees hij de kiezers op de door Bolsonaro voorgenomen bezuinigingen op sociale zekerheid, het gevaar dat hij de Braziliaanse bodemschatten zou verkwanselen aan zijn ‘vriend’ Donald Trump en het gevaar voor de Braziliaanse democratie.
Dat werkte. Het doel voor de op 5 oktober door Janones begonnen WhatsAppgroep ‘Lula’s leger’ was om binnen een week een miljoen volgers te krijgen. Dat lukte in een etmaal. Inmiddels zijn er meer dan twintig miljoen Brazilianen aangesloten en groeide het aantal volgers van Janones’ account op Instagram van twee miljoen naar negen miljoen.
Toch was er aanvankelijk scepsis binnen de hogere regionen van Lula’s Partido dos Trabalhadores (PT). Omdat ze die Janones maar een schreeuwlelijk vonden, maar ook omdat hij met zijn voetbalshirts en legertaal (gevoelig in Brazilië vanwege de herinnering aan de militaire dictatuur) uit het populistisch-nationalistische vaatje van vader en zoon Bolsonaro tapt.
Pas na Lula’s overwinning legde Janones op Instagram uit waarom hij naar eigen zeggen zo veel ‘genegenheid, respect en toewijding’ voelt voor de president. Janones groeide op in een arm gezin in de deelstaat Minas Gerais, zijn moeder was huishoudster. Hij is, zoals steeds meer Brazilianen, overtuigd evangelisch christen. Tijdens zijn studie rechten hield hij het hoofd boven water met een bijbaantje als conducteur op een bus. Dat hij überhaupt kon studeren, dankt hij aan de sociale programma’s van de PT.
Lula, die zich eerder wars toonde van alles wat met sociale media te maken had, leerde de afgelopen drie weken veel bij. ‘Dit was een 20ste-eeuwse man die op het allerlaatste mogelijke moment begrepen heeft hoe je een 21ste-eeuwse campagne voert’, zei politiek analist en Latijns-Amerikakenner Brian Winter tegen The New York Times.
Daarvoor moest Lula ook persoonlijk arriveren in deze eeuw en schafte hij vorige week zijn eerste smartphone aan. En zoals de oude, nieuwe Braziliaanse president inmiddels ook zelf begreep: dat was gouden content. En dus bestaat er nu een video online waarop Lula zijn telefoon uitpakt en zich door Janones wegwijs laat maken op het ding.
Is Janones ook Lula’s politieke erfgenaam? Daarover wordt naar hartenlust gespeculeerd. In elk geval wordt zijn naam genoemd als toekomstige minister van communicatie. In zijn overwinningsspeech vroeg Lula Janones vooral ‘legerleider’ te blijven. ‘Ik betwijfel of Rusland, China of de Verenigde Staten beschikken over een zegevierend leger zoals het democratische leger van dit land!’
Source: Volkskrant