‘Hoog bezoek’ bij het toneelstuk Soekarno in de Koninklijke Schouwburg van Den Haag. De jongste dochter van de eerste president van Indonesië kijkt toe hoe haar vader tot leven komt. ‘Hij was een ster.’
is buitenlandredacteur van de Volkskrant. Eerder was hij correspondent in Oost-Europa en Zuidoost-Azië.
‘Bersiap’, fluistert een stem in het publiek, net iets te hard. Acteur Bo Tarenskeen zet op het toneel een wanhopige Soekarno neer die hulpeloos toeziet hoe jonge heethoofden Indische meisjes, zwangere blonde vrouwen, kinderen en zieken vermoorden.
Op de achtste rij van de Koninklijke Schouwburg in Den Haag kijkt Kartika, Soekarno’s jongste dochter, ademloos toe hoe twee Nederlandse acteurs haar vader spelen: Bo Tarenskeen als de jonge, welbespraakte revolutionair en charismatische vrijheidsstrijder, Esther Scheldwacht als de oud geworden ‘president voor het leven’, vlak voordat hij door soldaten uit zijn paleis wordt gehaald.
‘Emotioneel’ is ze, zegt Kartika na afloop. Niet vanwege de ‘bersiap’, de Nederlandse naam voor de moordpartij op Nederlanders en Indo’s in Indonesië die eind 1945 losbarstte (het woord wordt in het stuk niet genoemd), ook niet vanwege de honderdduizenden Indonesische romusha’s, de dwangarbeiders die Soekarno aan de Japanse moordmachine heeft overgeleverd. Dat was nooit zijn bedoeling. ‘Die vuile gore kutjappen’, laat Tarenskeen Soekarno zeggen.
Volgens Kartika had haar vader Japan toen nodig voor de onafhankelijkheid van Indonesië. Dat is eindelijk goed over het voetlicht gekomen, vindt ze. De twee acteurs hebben Soekarno ‘op het toneel gebracht in Nederland’, iets wat hem tijdens zijn leven nooit was vergund. Soekarno, haar vader, de vrijheidsstrijder, de visionair, de eerste president van Indonesië, de wereldleider en de wereldster die hij volgens haar is geweest, gold in Nederland slechts als een ‘collaborateur’ die heulde met de Jappen.
Ze heeft haar vader nooit gekend. Ze is de dochter van Soekarno’s Japanse echtgenote, Ratna Sari Dewi, met wie hij in 1962 trouwde. Kartika Soekarno werd in 1967 in Japan geboren, het jaar waarin haar vader door Suharto werd afgezet en in zijn huis in Bogor werd opgesloten. Ze was 3 jaar toen hij stierf en heeft maar één persoonlijke herinnering: ‘Mijn vader lag opgebaard, met witte doeken om zijn gezicht. Aan de ene kant stonden veel mensen te huilen, aan de andere kant stonden militairen. Ik voel nog de dreiging die uitging van hun geweren.’
Sindsdien heeft zij Soekarno leren kennen uit verhalen, eerst van haar moeder, en daarna vooral van journalist Willem Oltmans (‘oom Wim’), die het boek Mijn vriend Soekarno schreef en die ze ‘bijna fanatiek’ noemt als het over haar vader gaat. Ook van haar familie in Indonesië hoorde zij veel, vooral van haar halfzus Megawati, die zelf president is geweest, en die ze is gaan beschouwen als een tweede moeder (Megawati is twintig jaar ouder dan Kartika).
Kartika beseft dat veel informatie gekleurd is, maar ‘ik ben opgegroeid in een tijd waarin mijn vader een collaborateur werd genoemd, en een communist’. Die negatieve kanten hebben in Nederland ruim tachtig jaar de boventoon gevoerd. Soekarno was ‘fout’ in de oorlog door met Japan in zee te gaan.
Vooral het woord ‘collaborateur’ stoort haar. Ze woonde jaren in Frankrijk, en daar is het ‘een smerig woord’ dat hoort bij nazi’s en Holocaust. Dat het dat ook in Nederland is, ontdekte ze pas later. Haar vader greep alleen zijn kans, zegt ze, over zijn keus voor Japan. Ze citeert graag haar moeder: ‘Nederland zette Soekarno gevangen, Japan liet hem vrij.’
Toen Japan capituleerde, nam Soekarno Indonesië over. Het toneelstuk schetst de chaos waarin dat gebeurde, en hoe hij werd meegesleurd in zijn eigen revolutie. ‘Hij wilde niet wachten’, zegt Kartika. Hij verzette zich tegen de ‘onuitstaanbare redelijkheid’ van zijn medestanders, Mohammed Hatta en Sutan Syahrir. Soekarno: ‘Je hebt charisma nodig. Iemand die het verhaal vertelt.’ Charisma had Soekarno. Kartika: ‘Als hij een Europese leider was geweest, zouden ze hem een visionair hebben genoemd.’
‘Hij was een ster’, zegt ze. ‘Hij kreeg een staande ovatie in Washington, hij was bevriend met Kennedy, en verkeerde met Nehru, Tito, Nasser, Mao.’ Zijn grootste daad was de grote Azië-Afrika-conferentie in Bandung, in 1955, waar alle ex-koloniën samenkwamen. De wereld vertrouwde dat niet; het nieuwe blok neigde te veel naar het communisme. Volgens Kartika druist die gedachte in tegen alles waar haar vader voor vocht. ‘Soekarno zou nooit zijn toegetreden tot het communistisch blok van Moskou. We waren net 350 jaar gekoloniseerd.’
Onder Suharto werd het een bondgenoot van Amerika. ‘De revolutie is daardoor onvoltooid gebleven. Het resultaat is, dat Indonesië nog steeds gebukt gaat onder een koloniaal complex.’ Onder Soekarno was Indonesië volgens haar nog een land waar de wereld naar keek. Indonesië was een ‘trots land’.
Aan het einde van de voorstelling reageert Scheldwacht/Soekarno op het idee dat hij een dictator zou zijn geworden. Het antwoord blijft dubbelzinnig. ‘Hij was president voor het leven’, zegt Kartika. ‘Hij noemde dat zelf de ‘geleide democratie’. Het land was 350 jaar gekoloniseerd. Misschien was een volledige snelle overgang naar democratie te veel gevraagd.’
Nederland heeft een belangrijke rol gespeeld in haar leven. Ze was getrouwd met een Nederlander, de in 2021 overleden bankier Frits Seegers, en ze heeft nog een woning in Amsterdam. Ook haar vader had geen hekel aan Nederland. ‘Mijn vader vocht niet tegen Nederlanders, hij vocht tegen het koloniale systeem. Het was nooit persoonlijk. Maar in Nederland voel ik een heel persoonlijke haat tegen mijn vader.’
Na afloop staat Kartika als eerste op voor een ovatie. Ze heeft haar vader tot leven zien komen. Daarvoor bedankt ze Bo Tarenskeen en Esther Scheldwacht. Tarenskeen vertelt haar een anekdote over toen ze het stuk gingen instuderen: de deur van de oefenruimte ging open, maar buiten was niemand. Na afloop gebeurde hetzelfde. Misschien was de geest van Soekarno zelf even komen kijken of het goed was. Kartika ziet het stuk als onderdeel van een ‘lopende rehabilitatie’ van haar vader.
Soekarno is een coproductie van Bo Tarenskeen en Het Nationale Theater (HNT), tournee t/m 7 november.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant