Symboliek van wit De Amerikaanse kleurautoriteit Pantone heeft als kleur van het jaar Cloud Dancer Pantone 11-4201 gekozen. Oftewel: een schakering wit. Dat leverde een stroom kritiek op, van ‘wit is niet eens een kleur’ tot ‘toondoof’. Want aan wit kleeft heel veel, het is de kleur van uitsluiting en onthulling, van leven en van dood, van onschuld en van macht.
De kleur wit zorgt al sinds jaar en dag voor controverse, in de kunstwereld en daarbuiten.
Aan de kleur wit zitten twee kanten. Dat wat er is én niet meer is.
Wit heeft alle kleuren in zich: het is niets of juist alles.
De kleur van het jaar volgens het Pantone Color Institute, Cloud Dancer Pantone 11-4201, riep stevige kritiek op.
De kleur van dit jaar is wit. Of om precies te zijn: Cloud Dancer Pantone 11-4201. Uitgeroepen door het Pantone Color Institute, de Amerikaanse kleurautoriteit die elk jaar een trendkleur kiest. Dit keer dus zacht, wolkerig wit. Of volgens Pantone: „Een lichte, luchtige wittint die symbool staat voor rust in een samenleving die de waarde van stille bezinning herontdekt.”
‘Creatieve armoede’, oordeelde Vogue. ‘Wit is niet eens een kleur’, waren de reacties op sociale media. ‘Tone deaf’, noemde journalist Janice Deul het tijdens haar openingswoorden bij de expositie Wit meer dan een kleur, tot 7 maart 2027 te zien in Paleis Het Loo. „Het is een politieke keuze om voor wit te gaan. Wit gaat niet alleen over esthetiek of om smaak, maar over de manier waarop we wit inzetten om bevolkingsgroepen tegen elkaar uit te spelen of om een bepaald gedachtegoed te communiceren.”
Wit sluit misschien uit, maar kan ook veel onthullen. „Wit heeft de eigenschap om dingen zichtbaar te maken”, zei schilder Robert Ryman, die veel werkte met texturen in witte op witte verf. Het kunstcentrum Barbican in Londen opende deze maand een grote overzichtstentoonstelling van zijn werk.
Wit houdt de gemoederen bezig dit jaar. Of eigenlijk altijd al. Het is de kleur van uitsluiting en onthulling, van leven en van dood, van onschuld en van macht. Hoe kan wit zoveel – of soms juist zo weinig – laten zien?
Wit als niets of juist als alles, dat begint al bij de natuurkunde. Verschillende golflengtes van licht nemen we waar als verschillende kleuren. Maar wit heeft geen eigen golflengte. Wit is een combinatie van golflengtes. Als je wit licht door een prisma laat breken, zie je alle kleuren van de regenboog. Wit bevat dus alle kleuren. Tegelijkertijd absorbeert een wit oppervlak nauwelijks licht en kaatst het vrijwel alle kleuren terug. Zo kan wit kleuren onthullen én ‘uitsluiten’.
Een wit oppervlak lijkt misschien leeg of kleurloos, maar is stiekem zoveel meer. „Een stilte die niet dood is, maar vol mogelijkheden”, noemde schilder Wassily Kandinsky wit in zijn boek Über das Geistige in der Kunst (1912). Misschien staat wit daarom al eeuwen symbool voor de overgang tussen levensfases. In de Romeinse tijd ruilden jongens rond hun 15de levensjaar hun kindertoga met paarse rand in voor een effen witte om hun volwassen leven in te luiden. En de vierde-eeuwse bisschop Ambrosius van Milaan beschreef hoe gedoopten witte kleding droegen als symbool voor het afleggen van de zonde en het aantrekken van de onschuld.
Wit als de kleur van onschuld: baby’s worden door paus Franciscus gedoopt in de Sixtijnse Kapel in Rome, in 2022.
Wit is zowel een schone lei als een afscheid. Het kan zichtbaar maken wat er nog komt, maar ook wat niet meer is. Wit is in veel oosterse culturen dan ook de kleur van rouw. En ook in de late middeleeuwen gingen koninginnen in Frankrijk na het overlijden van hun man in het wit gekleed. Het was dan ook een ongebruikelijke keuze toen de vijftienjarige Mary Stuart in 1558 voor haar huwelijk met de Franse kroonprins Frans II een witte bruidsjurk koos; historicus Agnes Strickland beschrijft de jurk in haar Lives of the Queens of Scotland and English Princesses als „witter dan een lelie”.
Aan de kleur wit zitten twee kanten. Dat wat er is én niet meer is. Maar ook dat wat je ziet én wat niet. Zo moest de witte bruidsjurk – pas populair na het huwelijk van koningin Victoria in 1840 – maagdelijkheid symboliseren, terwijl lang niet iedere bruid als maagd het huwelijk inging. Wit werd de kleur van de illusie. „Een witte bruidsjurk staat symbool voor de zuiverheid en onschuld van het meisje en het onbezoedelde hart dat zij aan haar uitverkorene schenkt”, schreef het Amerikaanse vrouwenblad Godey’s Lady’s Book in 1849.
En nog altijd vinden we trouwen in het wit belangrijk. Uit onderzoek van onderzoeksbureau iVox blijkt dat 52 procent van de Nederlanders – zowel vrouwen als mannen – voor de bruid absoluut een witte jurk wil op de grote dag.
Lady Diana Spencer arriveert in 1981 bij St. Paul’s Cathedral voor haar huwelijk met de Britse prins Charles. Haar ivoorwitte trouwjurk gold lang als de iconische prinsessenjurk.
Maagd is dan bijna niemand meer, maar wat geeft het? Wit is de kleur van wat we wíllen zien, en die verhult wat liever niet. Dat geldt niet alleen voor de witte bruidsjurk, maar ook voor de witte kleding en het beddengoed aan het hof in de 17de eeuw. Achter die pure witheid ging „een grauwe keerzijde schuil”, valt in Paleis Het Loo te lezen. Het witte textiel stond voor orde en status. Wie het smetteloos kon houden, moest wel vermogend zijn. Maar achter die smetteloosheid zat een minder zuivere werkelijkheid. Om ongebleekt linnen en katoen wit te krijgen, zijn heftige chemicaliën nodig. En het keer op keer wassen en bleken was zwaar en ongezond werk, met soms huidbeschadigingen en spierspasmen tot gevolg.
Ook de wit geplamuurde gezichten tussen de 16de en 19de eeuw creëerden een ideaal, maar maskeerden een minder mooie werkelijkheid. Achter de witte make-up gingen soms door de pokken aangetaste gezichten schuil, zoals bij koningin Elizabeth I (1533-1603) het geval was. En ook hier had wit een keerzijde: het lood in de witte make-up was giftig. Elizabeth I leed aan loodvergiftiging, de 18de-eeuwse Ierse gravin en It-girl Maria Gunning zou eraan zijn overleden.
Portret van koningin Elizabeth I. Haar witte huid was het resultaat van make-up waarin lood verwerkt zat, waardoor ze aan loodvergiftiging leed. Schilderij toegeschreven aan de school van Marcus Gheeraerts de Jongere (olieverf op doek, 176 x 144 cm, Florence, Palazzo Pitti).
Wit werkt als een soort façade. Waarom kan iets wel doorzichtig groen zijn, maar nooit doorzichtig wit, vroeg filosoof Wittgenstein zich af in zijn werk Bemerkungen über die Farben (1950). Die ondoorzichtigheid is wits perfecte vermomming. De kleur wekt de indruk ‘puur’ en ‘ideaal’ te zijn, waardoor je denkt dat er niets te verbergen valt. De witte marmeren beelden uit de oudheid zijn hier hét voorbeeld van. Hun witheid werd vanaf de 18de eeuw verheven tot een ideaal van klassieke schoonheid, waardoor men vergat of negeerde dat de beelden oorspronkelijk helemaal niet wit waren, maar felgekleurd.
„De eigenschap van witheid om alles en niets te zijn, is de bron van haar representatieve macht”, schreef cultuurwetenschapper Richard Dyer in zijn boek White (1997), over ras en kolonialisme. ‘Alles’, omdat wit een ideaalbeeld kan creëren dat onze kijk op de werkelijkheid bepaalt. ‘Niets’, omdat wit zich voordoet als neutraal en zo verhult welke geladenheid erachter schuilgaat. Wit is altijd ook iets wat het niet is. En kan daarom zoveel laten zien, voor wie net even verder kijkt dan Cloud Dancers ‘stille bezinning’.
Augustus van Prima Porta (20 BC, 219 cm hoog). Met de oorspronkelijke kleuren beschilderde reconstructie.
Bij Google kan je nu zelf aangeven welke nieuwsbronnen jij vaker wil zien in je zoekresultaten.Meer informatie