Alleseters Op Sengersbroek behouden varkens hun staarten. In de rest van Nederland worden ze haast altijd gecoupeerd, ondanks een verbod. Boeren stellen zo staartbijten te voorkomen, maar volgens Varkens in Nood is dat vooral te wijten aan ruimtegebrek. Dinsdag doet de rechter uitspraak over de uitblijvende handhaving.
Het Knorgel bij Boerderij en Camping in Sengersbroek.
Als een dier een staart heeft, dan heeft het die niet voor niets. Hij kan fungeren als stuur, ‘motor’ of helpen om in evenwicht te blijven, dienstdoen als vliegenmepper of zelfs als dodelijk wapen. Voor sommige katachtigen is de staart een sjaal, voor muizen juist een instrument om warmte mee af te voeren. Bevers slaan met hun staart op het water om alarm te slaan, pauwen en paradijsvogels flirten met hun ermee. En „varkens gebruiken hun staart om te communiceren”, zegt boer Peter Wijnen, van varkensboerderij Sengersbroek. „Net als honden.”
Een bang varken heeft de staart tussen de benen, bij een ongelukkig varken hangt-ie maar een beetje te hangen. Een tevreden exemplaar heeft een gekrulde staart, een enthousiast varken kwispelt. Zo uiten ze hun emoties, dat wil zeggen: áls ze hun staart nog hebben. Op Sengersbroek, een kleinschalige boerderij in Asten-Heusden, kunnen alle veertig dieren nog kwispelen. Maar dat is uitzonderlijk.
Sinds 1991 geldt in Europa een verbod op het couperen van varkensstaarten. Dat werd in 1994 in de Nederlandse wet opgenomen en in 2013 ondergebracht in wat we nu kennen als de Wet dieren. Met een hete draad de staart afbranden of afknippen met een tang – altijd onverdoofd – mag dus niet.
Tenzij het niet anders kan. En van die tenzij-regel wordt vooralsnog gretig gebruik gemaakt. Wageningen University & Research schatte in 2022 dat bij 90 tot 99 procent van alle varkens het staartje wordt afsneden of afgebrand. Dat zijn de laatst bekende cijfers.
De oorzaak van de gedoogconstructie wordt door boeren bij de varkens zelf gelegd. Het is een maatregel om staartbijten, met wonden en infecties tot gevolg, tegen te gaan. Maar, staat in de wet, dat mag alléén als de boer kan aantonen dat andere maatregelen niet werkten. Alleen: wanneer is couperen dan precies wel gerechtvaardigd, welke maatregelen moeten eerst worden genomen om bijtschade te voorkomen en wanneer blijkt dat die niet werken? Dat is onduidelijk. „Handhaving van dit verbod is daardoor voor de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) in de praktijk op dit moment niet mogelijk”, mailt de woordvoerder.
Deze dinsdag doet het College van Beroep voor het bedrijfslevenuitspraak in een hoger beroep van Varkens in Nood – een stichting die opkomt voor het welzijn van varkens – tegen het besluit van de NVWA en het ministerie van Landbouw om handhavingsverzoeken van deze wet af te wijzen.
Frederieke Schouten, directeur van Varkens in Nood, legt uit waarom varkens in elkaars staart bijten: voedselcompetitie, verveling, ongezonde lucht, stress. En vooral ruimtegebrek. Biggen hoeven hebben volgens de wettelijke welzijnseisen niet meer dan 0,2 vierkante meter nodig, varkens vanaf 110 kilo een vierkante meter. Gemiddeld heeft een varken 0,65 vierkante meter bewegingsruimte. „Al die factoren bij elkaar opgeteld krijgen ze bijtbehoefte en botvieren dat op elkaar”, zegt Schouten.
„De varkens die dit gedrag vertonen, zijn onwijs gefrustreerd. In de sector noemen ze het ‘agressie’ of zelfs ‘kannibalisme’. Dan denk ik: ho ho, het ligt aan hoe dieren worden gehouden, niet aan de dieren zelf.”
Vier Bonte Bentheimers op een uitloopweide.
Waar varkens in een reguliere megastal nauwelijks bewegingsvrijheid hebben en zichzelf gelukkig mogen prijzen met wat stro op de betonnen vloer om in te snuffelen, hebben de Bonte Bentheimers op Sengersbroek het een stuk luxer. Op voor varkensbegrippen immense uitloopweides kunnen ze met hun neuzen vrijuit in de modder wroeten wanneer ze maar willen.
Of ze drukken met hun snuit op de regenboogkleurige knoppen van het Knorgel. Ja, inderdaad: een orgel voor varkens, gecreëerd door kunstenaar Pinopotato (alias van Pauline Wiersema). „Het Knorgel is een positieve manier om te laten zien hoe nieuwsgierig en intelligent varkens zijn”, zegt ze.
Er klinkt dus muziek op de boerderij in Asten-Heusden. Of, nou ja, er klinken muziektonen. De jonge varkens kwispelen. Wijnen staat ernaast en kijkt ernaar, een beetje ongemakkelijk. „Het is natuurlijk superleuk, maar hier ook een beetje overbodig”, zegt hij. „Onze varkens hebben het Knorgel eigenlijk niet nodig om zich te vermaken.” Dat beaamt de kunstenaar. „Maar in een regulier hok zou het Knorgel niet eens passen.”
Varkens hebben, tenzij verworden tot een schattig filmkaraktertje, in Europa een overwegend slecht imago. Ze worden gezien als vies en ziekteverspreiders, denk aan de varkenspest. Daarnaast staan ze vaak symbool voor vraatzucht. Maar in andere culturen, zoals de Chinese, vertelt Wiersema, staan ze óók voor voorspoed, vruchtbaarheid en geluk. „Tegelijkertijd lijken varkens ook best wel op ons: dat roze huidje, die menselijke ogen, hoe ze gillen als kinderen. Dat kan ook ongemakkelijk zijn.”
En dan het religieuze aspect. Zowel in de islam als het jodendom is varkensvlees onrein, Jezus at ook geen varkensvlees. „Daarom ook dit orgel. Het is een vorm van eerherstel om varkens iets te bieden met zo veel culturele context.” En omdat ze denkt dat varkens niet snel in een kerk zullen komen, heeft ze het orgel naar de stal gebracht. „De mens ziet het varken als product, normaal is elke verbetering van een varkensstal ten behoeve van het product. Dat wil ik veranderen. Het Knorgel is er voor het dier.”
Om rendabel te blijven is de varkensboer daartoe wel genoodzaakt, zegt Wijnen: „Ze worden gestimuleerd op te schalen, maar maken daarmee schulden. Vervolgens moeten ze die investeringen terugverdienen.” Als opschalen geen optie meer is, moet de bedrijfsvoering efficiënter. „En efficiëntie gaat altijd ten koste van het dier.” Staartcouperen zou niet nodig zijn als minder varkens op hetzelfde aantal vierkante meters zouden staan, maar dat kost de boer te veel.
Volgens culinair journalist Joël Broekaert is het tijd dat de varkensstaart wordt omarmd als snack. „Heerlijk zijn ze”, schreef hij in 2016 in NRC bij een recept voor „krokante varkensstaart” met aioli. „Vlezig, vettig en gelatineus. De perfecte snack.” En, schrijft hij, weer eens wat anders dan die eeuwige bitterbal. „Moet u zien hoe snel het afgelopen is met het couperen, als de staarten economische waarde hebben.”
Op Sengersbroek hebben ze het roer omgegooid. De boerderij is „sinds 1870 of zo” in de familie van Wijnen. Nu houden ze niet meer dan veertig Bonte Bentheimers tegelijk. De soort groeit langzaam en de een sneller dan de ander. „Wij brengen elke drie weken twee varkens naar de slacht”, zegt Wijnen. „We zijn een lachertje in varkensland.”
Een close-up van een uitbundig varken.
Gigantische stallen maken van de boer een manager, zegt Wijnen. „Dan heb je de binding met je dieren niet meer zo.” Maar hij kent z’n varkens. „Kijk, als ze zo naar je toe komen lopen, dan komen ze hallo zeggen. Hoor je dat?” Grinnikend buigt Wijnen zich voorover, zodat hij even neus aan neus staat met het dier. Deze varkens leven minstens een jaar. Dat is voor Nederlandse principes uitzonderlijk lang. De Bonte Bentheimer moet minstens een jaar groeien voor hij honderd kilo weegt, een regulier vleesvarken bereikt dat gewicht binnen een halfjaar. Een varken kan in theorie tussen de 15 en 20 jaar worden.
Als ze klaar zijn voor de slacht, reist hij met ze mee, om ze zoveel mogelijk op hun gemak te stellen. „Als we daar zijn, bedank ik ze.” De varkens die naar de slacht gaan, hebben zonder uitzondering hun staart nog. „Couperen is op Sengersbroek niet nodig. Staartbijten komt hier nooit voor.”
Staarten verwijderen om bijten te voorkomen, „lost het probleem voor varkens niet op”, zegt Frederieke Schouten van Varkens in Nood. „Een beter leven wel.” Een gelukkig varken kwispelt en heeft een krul in zijn staart, dat juist die staartjes eraf moeten, zegt misschien wel genoeg.
Bij Google kan je nu zelf aangeven welke nieuwsbronnen jij vaker wil zien in je zoekresultaten.Meer informatie