Adopties Herenigingen van geadopteerden worden nog altijd als sprookje gebracht, terwijl bekend is hoe het adoptiesysteem ook families uit elkaar heeft gehaald, zien Christel Don en Bina de Boer.
„Een verhaal zoals niemand anders heeft, een uniek sprookje wat je bijna niet gelooft.” Met die woorden kondigde Eva Jinek op 24 september in haar talkshow twee vrouwen aan die allebei uit India werden geadopteerd, ieder door een ander Nederlands gezin. Als tieners ontmoetten ze elkaar op een weekend voor geadopteerden en ze werden meteen vriendinnen. Ze herkenden veel in elkaar, en dat bleek geen toeval: onlangs wees een DNA-test uit dat ze volle zussen zijn. „Wat een heerlijk verhaal”, verzuchtte Jinek na een kwartier. Het publiek klapte, de volgende gast schoof aan. Eind goed, al goed, toch?
Christel Don is journalist en schrijver van onder meer het boek Afstandsmoeders.
Het geluksgevoel van deze zussen is goed te begrijpen. Wanneer je opgroeit in een adoptiegezin zonder één bloedverwant om je heen, is het nogal wat als je ineens wordt herenigd met een familielid in wie je jezelf terugziet. Ook Bina de Boer, in 1979 uit India geadopteerd, vond vorig jaar haar zus terug en kent dat gevoel. Toch is dat geluk volgens haar maar een van de vele kanten van zo’n verhaal, iets wat ikzelf ook weet uit de vele verhalen van afstandsmoeders en afgestane kinderen die ik de afgelopen jaren optekende. Juist die andere kanten bleven bij Jinek buiten beeld: over alles wat eraan voorafging, en de complexe emoties die een hereniging ook kan oproepen, ging het die avond niet. Maar het zou er wel over moeten gaan.
Dit stuk kwam tot stand in samenwerking met Bina de Boer, adoptiecoach en oprichter van belangengroep DNA India Adoptees International.
Op 1 november is het zeventig jaar geleden dat adoptie in Nederland wettelijk mogelijk werd, en inmiddels weten we dat het systeem op grote schaal leed heeft veroorzaakt, en de gevolgen daarvan nog altijd doorwerken. Afstandsmoeders en geadopteerden vertellen het al decennia, en onderzoeken in binnen- en buitenland bevestigen hun verhalen. Vorig jaar beschreef de commissie-De Winter in het rapport Schade door schande hoe in Nederland tussen 1956 en 1984 duizenden ongehuwde moeders onder grote druk afstand moesten doen van hun pasgeboren baby, en hoe diep de schade is die dat bij moeders en kinderen heeft aangericht. Deze zomer bood het kabinet daarvoor excuses aan. Toen het aanbod van Nederlandse kinderen opdroogde, weken stellen met een kinderwens uit naar het buitenland. De commissie-Joustra stelde in 2021 vast dat daarbij decennialang structureel ernstige misstanden plaatsvonden, tot kinderhandel aan toe, en dat de overheid ervan wist. In Zweden, waar ook veel kinderen uit India terechtkwamen, vond een onderzoekscommissie in elk decennium tussen de jaren zeventig en tweeduizend bewezen gevallen van kinderhandel. Uit dit soort onderzoeken komt telkens hetzelfde beeld naar voren: in het Westen wilden veel mensen een kind, en daar werd flink voor betaald. Moeders, hier en over de grens, werden onder druk gezet, of er werd hun helemaal niets gevraagd. Dossiers klopten niet, en overheden keken de andere kant op of werkten mee. Toch lijkt iedereen dat te vergeten zodra twee familieleden elkaar na jaren terugvinden.
Maar: wie herenigd wordt, is éérst gescheiden. Ooit is besloten om twee kinderen van dezelfde ouders bij twee verschillende Nederlandse gezinnen onder te brengen, zonder dat die gezinnen het van elkaar wisten. Hoe kon dat gebeuren? Die vraag werd die avond bij Eva niet gesteld. Toen bleek dat de zussen weinig weten over hun eerste levensjaren, merkte Jinek op: „Dat laat wel zien hoe weinig informatie er is over het begin van jullie leven.” Daar liet ze het bij, terwijl dat gebrek aan informatie juist veel vertelt: over dossiers die onvolledig, onjuist of frauduleus zijn, en over een systeem waarin de herkomst van een kind er blijkbaar nauwelijks toe deed.
Het programma bracht het verhaal als uitzonderlijk, maar nu steeds meer geadopteerden hun DNA naar databanken sturen, komen dit soort matches ook aan het licht. Zo bleken eerder al twee vrouwen uit China, de een opgegroeid in Zweden en de ander in Nederland, volle zussen te zijn. Drie broers uit hetzelfde Haïtiaanse weeshuis gingen naar verschillende gezinnen in Canada en de Verenigde Staten, en vonden elkaar pas jaren later terug. In Québec ontdekten een broer en zus uit Macau dat ze familie waren, nadat ze op de universiteit al eens aan elkaar waren voorgesteld.
En soms laat DNA-onderzoek juist het omgekeerde zien: twee vrouwen die eind jaren zeventig zogenaamd als zussen werden geadopteerd, bleken dat niet te zijn. Bina en ik verzamelen en volgen dit soort verhalen al een tijdje, mede omdat Bina zelf na een DNA-test is herenigd met haar zus, die net als zij in Nederland opgroeide. De zussen kozen er bewust voor om hun verhaal pas te vertellen als ze een medium zouden vinden met ruimte voor een realistisch verhaal.
Het sprookjesnarratief heeft een lange geschiedenis. In 1967 riep schrijver Jan de Hartog bij Mies Bouwman op om Koreaanse kinderen te adopteren. „Al red je er maar één”, zei hij op nationale televisie. Samen met de beelden van zijn Koreaanse dochters ontketende die uitspraak een ware adoptiegolf: ruim duizend mensen belden daarna omdat ze ook een Koreaans kind wilden. Nederland kreeg zo het verhaal dat het graag wilde horen: een kind in nood, een Nederlands gezin dat redt, een afloop waar iedereen blij van wordt. Spoorloos vertelde dat verhaal 35 jaar lang na, tot de omroep vorig jaar stopte omdat deelnemers aan de verkeerde families bleken te zijn gekoppeld. Het programma verdween, het narratief bleef: in kranten, tijdschriften en talkshows verschijnen nog altijd zoetsappige herenigingsverhalen. Maar wat gebeurt er als de camera’s weg zijn?
Als de roze wolk van de eerste maanden is opgetrokken, komen de verloren jaren in beeld. Bina en haar zus richtten zich de eerste periode bewust op hun geluk. Dat zat in kleine dingen: samen koken, samen wandelen, naast elkaar onder een dekentje zitten. Gaandeweg kwamen de vragen, en de pijn. Ze weten niet precies hoe oud ze zijn. Zijn ze misschien een tweeling? Waarom werden ze uit elkaar gehaald en kort na elkaar naar Nederland gestuurd, wie besliste dat? Hun dossiers bieden geen antwoorden. Toen de zussen na een paar dagen samenzijn afscheid namen, ervoer Bina wekenlang diepe rouwgevoelens. Alsof haar lichaam zich ineens herinnerde dat haar zus en zij al eerder uit elkaar waren gehaald. Het is een complexe vorm van rouw die zich moeilijk laat troosten, omdat er geen gedeelde herinneringen zijn om op terug te vallen.
Daar komt iets bij waar zelden over wordt gesproken. Bij een adoptie wordt de juridische band met de oorspronkelijke familie doorgesneden. Ook de band tussen broers en zussen kan daarmee op papier verdwijnen. In Nederland is dat vrijwel niet terug te draaien. Willen Bina en haar zus, of de zussen bij Jinek, de familiebanden wettelijk laten herstellen, dan kan dat niet simpelweg met een DNA-test: ze blijven juridisch gezien kinderen van hun adoptieouders. Ook dat past bij het reddersnarratief. Alsof een kind dat eenmaal was ‘gered’ geen reden meer zou hebben om terug te kijken. De wetgeving draaide om het adoptiegezin dat gevormd moest worden en hield nauwelijks rekening met een andere mogelijkheid: dat een geadopteerd kind later zelf op zoek zou gaan naar zijn familie, en die band ook op papier terug zou willen.
We moeten het bewustzijn vergroten voor al dit soort kwesties en verhalen vertellen die daar recht aan doen. Daar kan iedereen een stap in zetten. Om te beginnen kan een presentator vragen hoe het kan dat twee zussen bij verschillende gezinnen terechtkwamen. Een redacteur kan uitzoeken via welk tehuis en welke organisatie dat gebeurde en wat daarover bekend is, en de zussen over een paar jaar opnieuw uitnodigen. Overheden kunnen ervoor zorgen dat geadopteerden die hun biologische familie terugvinden hun familieband ook juridisch kunnen laten erkennen. Kijkers en lezers kunnen bij het volgende herenigingsverhaal ook stilstaan bij de pijn van het afgesneden zijn, en hoe die is veroorzaakt. Stop met het sprookjesnarratief, en erken dat onze wens om gezinnen te vormen elders families heeft verscheurd, met gevolgen die tot in volgende generaties doorwerken. Ook na een hereniging blijven afstand en adoptie een levenslang proces van vreugde en van verdriet.
Bij Google kan je nu zelf aangeven welke nieuwsbronnen jij vaker wil zien in je zoekresultaten.Meer informatie