Sancties Al in 2002 besloot de Senaat het Strafhof desnoods militair aan te pakken. Diplomaten kijken terug in de geschiedenis en hebben advies voor nu. „Je zegt: we weten wat jullie willen. Daarna zeg je ‘neen’. En blijf je ‘neen’ zeggen.”
Het Internationaal Strafhof in Den Haag. “Het zijn geen handelstarieven, je kunt geen compromis sluiten over het internationaal recht.”
Als ambassadeur Boudewijn van Eenennaam voorjaar 2002 zijn geloofspapieren heeft aangeboden aan George W. Bush, neemt de Amerikaanse president de Nederlandse diplomaat even apart.
„Kunt u begrijpen”, zegt Bush, „dat ik niet zoals Henry Kissinger ’s nachts wakker wil liggen uit vrees dat ik nog eens als verdachte voor een tribunaal in uw land zal moeten verschijnen?”
De Nederlandse ambassadeur merkt zo hoe diep de Amerikaanse weerzin tegen het Internationaal Strafhof is, aldus zijn memoires Een beeld van een diplomaat (2023). In 1998 heeft de VN besloten het Strafhof te vormen, dat zomer 2002 in Den Haag begint. De VS weigert te tekenen, net als onder meer China en Israël. President Bill Clinton zet de Amerikaanse handtekening in 2000 alsnog. De goedkeuring van het Congres hangt nog als Bush in 2001 aantreedt.
Van Eenennaam weet destijds dat de president onder druk staat Clintons handtekening in te trekken. De conservatieve senator Jesse Helms uit Noord-Carolina heeft The Hague Invasion Act ingediend. Die biedt de krijgsmacht van de VS de mogelijkheid Amerikaanse arrestanten van het Strafhof in Den Haag te bevrijden.
Van Eenennaam probeert Bush en anderen destijds uit te leggen „dat de VS zich totaal geen zorgen hoeven te maken” over het Strafhof. Vergeefs. De Senaat neemt The Hague Invasion Act in de zomer van 2002 met 75 tegen 19 stemmen aan. Ook dertig Democraten zijn voor, onder wie John Kerry, de presidentskandidaat van de Democraten in 2004.
In het Amerikaanse zelfbeeld zit destijds nog besloten dat het land als politieman van de wereld risico’s neemt die geen straf maar beloning van de internationale gemeenschap verdienen. De ongerustheid over het Strafhof neemt pas af, zegt Van Eenennaam, als het in de praktijk geen Amerikanen in onderzoek blijkt te nemen.
Dit verandert in 2018 als het Strafhof in Afghanistan vooronderzoek blijkt te doen naar mogelijke oorlogsmisdaden door medewerkers van private Amerikaanse bedrijven. Trumps toenmalige nationaal veiligheidsadviseur John Bolton spreekt van „onrechtmatige vervolging door deze onwettige rechtbank”. Voorjaar 2019 besluit de regering-Trump medewerkers van het Strafhof niet langer tot de VS toe te laten.
„Zo denken de Amerikanen: ‘Wij leiden onze operatie, daar heeft niemand iets over te zeggen’”, zegt Henne Schuwer, Nederlands ambassadeur in Washington in Trumps eerste termijn. Een maand later besluit het Strafhof af te zien van vervolging. „Het Strafhof is volwassener geworden, dat zou nu niet meer gebeuren”, denkt Schuwer.
Toch speelt het Hof zelden een rol in het openbare debat in de VS. Ook de aankondiging van sancties tegen het instituut kreeg de laatste dagen relatief weinig aandacht in de VS. Het Hof staat niet op het Amerikaanse netvlies, zegt Schuwer.
Tegelijk gaan Amerikanen er volmaakt opportunistisch mee om. President Joe Biden, Democraat, is in 2023 enthousiast als het Hof de Russische president Poetin als verdachte aanmerkt. The New York Times ziet een „grote beleidsverandering” inzake het Strafhof. Dit is niet het geval. Als het Hof een jaar later de Israëlische premier Benjamin Netanyahu gelijktijdig dagvaardt met een Hamaskopstuk, vindt Biden dit „ronduit schandalig”.
De sancties die de regering-Trump vrijdag tegen het Strafhof bekendmaakte gaan pas over een half jaar in. De vraag is waarom. „Ze proberen landen als Nederland onder druk te zetten”, zegt oud-diplomaat en -topambtenaar Ed Kronenburg. Hij verwacht niet dat Nederland veel zal bewegen. „Het zijn geen handelstarieven, je kunt geen compromis over het internationaal recht sluiten.”
Hij vindt dat het kabinet-Jetten onderkoeld moet reageren. „Je zegt: we weten wat jullie willen. Daarna zeg je ‘neen’. En blijf je ‘neen’ zeggen.”
Oud-ambassadeur Van Eenennaam vreest dat de Amerikanen die tijd zullen gebruiken om de EU uit elkaar te spelen. „Er zijn er altijd die uit de kruiwagen springen.” Hij hoopt dat Nederland en de EU oog voor hun eigenbelang houden. „Ik zou niet alleen inzetten op de verdediging van het internationaal recht. Soms moet je even smokkelen.”
Het gevaar is volgens hem dat Europa alleen komt te staan. Een economische wereldmacht die zichzelf niet kan verdedigen. „Als wij echt in de problemen komen, kunnen we niet naar Rusland of China kijken. Dan zijn die paar miljoen Amerikanen de enigen die we hebben. Een blijvend goede relatie met de VS is bloot Europees eigenbelang.”
Schuwer vermoedt dat de Amerikanen in dat half jaar willen proberen „het Hof op te blazen”. Europa zal het Hof wel steunen, denkt hij. Maar Azië, Latijns Amerika, Afrika? „Als Bolsonaro een telefoontje uit Washington krijgt hoeft hij niet lang na te denken.” China doet al niet mee. Onder druk kunnen talloze andere landen ook zwichten, denkt hij. „Als je te weinig landen overhoudt die het ICC erkennen – minder dan honderd, minder dan tachtig – heeft het dan nog zin?”
Toch moet Europa de rug recht houden, zegt hij. „Als je het Strafhof opgeeft, worden daarna de VN, de WTO (vrijhandel, red.) en andere dragers van de wereldorde ondermijnd. Dan geef je vrij spel aan de krachten die andere landen onder de duim willen houden. Dat is niet in het belang van Nederland.”
En dus rust het op Jetten om Trump te blijven tegenspreken. „Ik zou zeggen: wees stevig”, zegt Schuwer. „Rutte zei ‘neen’ in de Oval Office. Dat kan Jetten ook. De consequenties zullen niet reusachtig zijn.”
Bij Google kan je nu zelf aangeven welke nieuwsbronnen jij vaker wil zien in je zoekresultaten.Meer informatie