Internationaal recht Met de toekenning van de Nobelprijs voor de Vrede voor de Zuid-Afrikaanse rechter Navi Pillay verdedigt het Nobelcomité indirect het Internationaal Strafhof, terwijl Donald Trump op het punt staat om het verder aan te vallen met sancties.
Navi Pillay bij de Verenigde Naties in Genève, in 2022.
Vooraf was het de vraag of het comité dat de Nobelprijs voor de Vrede toekent ‘een veilige keus’ zou maken of dat het zou opstaan tegen de afbraak van de internationale rechtsorde, met name door Donald Trump. Deze vrijdag werd bekend dat het comité haast niet duidelijker had kunnen kiezen voor het tweede.
Met de keuze voor de Zuid-Afrikaanse jurist Navanethem (Navi) Pillay gaat het vijfkoppige Noorse comité op twee manieren in tegen de Amerikaanse president. Ten eerste is Navi Pillay (85) als persoon zo ongeveer het tegenovergestelde van Trump, alleen al door hun beider verhouding tot deze prijs. Trump denkt dat hij die zijn kant op kan laten komen door hem steeds opnieuw op te eisen, Pillay hield er vermoedelijk helemaal geen rekening mee dat zij zou winnen.
Althans, zij zat vrijdagochtend om 10.40 uur niet te wachten naast de telefoon, toen het comité haar tevergeefs probeerde te bereiken met het nieuws. In plaats daarvan was ze op een bijeenkomst over internationaal strafrecht in Neurenberg, waar na de Tweede Wereldoorlog met de processen tegen de nazi-kopstukken de basis werd gelegd voor het huidige internationaal strafrecht. De rest van de wereld was eerder op de hoogte dan de laureaat.
Pillay, momenteel rechter bij het Internationaal Gerechtshof in Den Haag, krijgt de prijs voor haar toewijding aan het internationaal recht, terwijl Trump dat in zijn tweede ambtstermijn keer op keer schendt. Of het nu gaat om de drone-aanvallen op bootjes voor de kust van Latijns-Amerika, de ontvoering van de Venezolaanse president Nicolás Maduro of de oorlog die hij samen met de Israëlische premier Benjamin Netanyahu begon tegen Iran, er bestaat weinig twijfel over de onrechtmatigheid van dit dodelijke geweld.
Navi Pillay heeft haar hele loopbaan gewerkt aan het vervolgen van de meest ernstige mensenrechtenschendingen en het meebouwen aan het systeem waarmee dat ook op mondiaal niveau mogelijk moest worden. Dat hebben meer juristen gedaan, maar niet vaak was hun bijdrage zó groot.
Pillay werd in 1941 als kind van Indiase Tamils geboren in het Zuid-Afrika van de apartheid. Na haar rechtenstudie begon zij haar eigen advocatenkantoor, van waaruit zij anti-apartheidsactivisten verdedigde. In 1995 stelde president Nelson Mandela haar als eerste niet-witte rechter aan bij een hogere rechtbank.
Beëdiging van Pilllay als rechter van het Internationaal Strafhof in 2003 in de Ridderzaal in Den Haag.
Enkele jaren later werd zij rechter en later president bij het Internationaal Tribunaal voor Rwanda, dat samen met het Joegoslavië-tribunaal geldt als de belangrijkste voorlopers van het Internationaal Strafhof (ICC). Dat hof is opgericht voor de berechting van de zwaarste misdaden – oorlogsmisdaden, misdaden tegen de menselijkheid en genocide. De hoop was destijds dat het wereldwijd erkend zou worden en de tijd van straffeloosheid voor de grootse misdadigers voorbij zou zijn.
Van 2003 tot 2008 behoorde Pillay tot de eerste lichting rechters van het Strafhof, die pionierswerk verzetten in het nog jonge internationaal strafrecht. Later werd zij Hoge Commissaris voor de Mensenrechten bij de Verenigde Naties. Vanaf 2021 leidde zij een commissie die op verzoek van de VN-Mensenrechtenraad onderzoek deed naar het Israëlische geweld tegen de Palestijnen. Vorig jaar concludeerde deze commissie dat Israël genocide pleegt in Gaza en dat Netanyahu, president Isaac Herzog en voormalig minister van Defensie Yoav Gallant hiertoe hebben aangezet. Israël noemde deze conclusies „schandalig”.
Momenteel is Pillay toegevoegd aan het Internationaal Gerechtshof in het Haagse Vredespaleis, dat geschillen tussen staten behandelt. Zij is daar een van de rechters die moet beoordelen of Myanmar genocide heeft gepleegd op de Rohingya-bevolking in de zaak die is aangebracht door Gambia.
Een indrukwekkende loopbaan kortom, waarin zij „de reikwijdte en invloed van het internationaal recht aanzienlijk heeft vergroot”, aldus het comité. „Haar onafhankelijkheid, expertise en standvastigheid hebben haar een van de meest gerespecteerde internationale juristen van onze tijd gemaakt.”
Het comité benadrukt dat internationaal recht geen extraatje is bovenop vrede en veiligheid, maar juist een absolute voorwaarde voor vrede en veiligheid. Als daders niet worden vervolgd, zullen ze immers sneller nieuwe misdaden begaan, zullen slachtoffers zinnen op wraak en voelen ook anderen zich minder gebonden aan de wet.
Pillay als VN-Commissaris voor de Mensenrechten, tijdens een bezoek aan een school in Gaza, in 2011.
De tweede manier waarop het comité met deze keus opstaat tegen Trump is door te benadrukken dat „het internationale rechtsstelsel onder enorme druk” staat en de „instituten worden aangevallen”. Hiermee biedt het comité tegenwicht aan Trumps intimidatie van het Internationaal Strafhof. Niet alleen het internationaal recht in abstracte zin, maar ook de bijbehorende instituties mogen wat hem betreft op geen enkele manier iets te zeggen hebben over hem of andere Amerikanen.
Het Strafhof moet zelfs worden afgebroken, zodat het nooit een Amerikaan zou kunnen veroordelen en ook zijn bondgenoot Netanyahu, tegen wie een arrestatiebevel loopt, veilig is voor vervolging, vindt Trump. Onlangs noemde hij het hof nog een „losgeslagen” instelling van „kwaadaardige mensen”.
De Russische president Poetin zou eveneens geholpen zijn met de vernietiging van het instituut: het Strafhof zoekt hem voor het ontvoeren van Oekraïense kinderen. Ook de Taliban-leiding, die wordt vervolgd voor de systematische achterstelling van vrouwen, zou de VS als hun vroegere vijand dankbaar zijn.
Dertien rechters, aanklagers en andere medewerkers van het Strafhof staan al op een Amerikaanse sanctielijst, onder wie de Japanse president Tomoko Akane. Dat betekent dat zij de VS niet in mogen en dat zij in de praktijk zijn afgesneden van veel Amerikaanse diensten, zoals digitaal betalingsverkeer. Het hof zet zich al een jaar schrap voor sancties tegen het gehele instituut, waarmee het de facto lam kan komen te liggen.
Die dreiging zet de Europese Unie, en met name Nederland als gastland, voor het blok: het hof verdedigen met waarschijnlijk Amerikaanse represailles tot gevolg, of het laten verkommeren en dan geen aanspraak meer kunnen maken op principes over de internationale rechtsorde.
„Handen af van het ICC”, zei premier Jetten vorige maand bij de Verenigde Naties. Waar Nederland het afgelopen jaar koos voor stille diplomatie richting de VS, werd vanuit de juridische wereld lang uitgekeken naar deze stevige, openbare verdediging.
De vervolgvraag is tot welke concrete maatregelen Den Haag en Brussel bereid zijn als de sanctiedreiging concreet wordt, mogelijk dezer dagen al. De Europese Commissie kan bijvoorbeeld het ‘blokkeerstatuut’ in werking stellen, waarmee sancties door derde partijen ongeldig worden verklaard in de EU. Van die maatregel wordt geen zaligmakend effect verwacht, terwijl die waarschijnlijk wel ruzie met de VS teweegbrengt.
Door niet het Strafhof zelf te lauweren, maar een rechter die jaren geleden al vertrokken was en die de Nobelprijs ook persoonlijk zeer verdient, heeft het Nobelcomité het scherpst mogelijke signaal afgegeven zonder een directe confrontatie met Trump aan te gaan. Hoewel er geen directe invloed uitgaat van de prijs, kan deze morele steunbetuiging de internationale rechtbanken, hun medewerkers en de vele partijen van wie zij afhankelijk zijn, zoals overheden en bedrijven, sterken in hun pogingen om het systeem overeind te houden.
Bij Google kan je nu zelf aangeven welke nieuwsbronnen jij vaker wil zien in je zoekresultaten.Meer informatie