Home

Lichtknopje voor het brein maakt geest bestuurbaar

Optogenetica De geest werkt verrassend biologisch. Met lichtpulsen kun je heel gericht zenuwcellen uit- en aanzetten. Karl Deisseroth kreeg er donderdag de Heinekenprijs voor.

Een muis met glasvezelkabel in zijn hersenen. Met licht zijn individuele zenuwcellen aan- en uit te zetten.

Ook gelauwerde uitvinders van Nobelprijsallure zitten anno 2020 gewoon thuis in T-shirt op de slaapkamer van een dochter te Skypen. Achter de Amerikaan Karl Deisseroth, hersenonderzoeker, bio-engineer en psychiater, hangt een klamboe boven een roze meisjesbed. De Californische ochtendzon piept tussen de stroken van de luxaflex en tovert lichtstrepen op zijn wangen.

Ik spreek Deisseroth (1971) omdat hij dit jaar de Heinekenprijs voor de Geneeskunde krijgt. Afgelopen donderdag werd de prijs tijdens een online ceremonie vanuit de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen uitgereikt. Hij krijgt hem voor de uitvinding van twee revolutionaire technieken die het fundamentele hersenonderzoek vooruit hebben gekatapulteerd. De eerste is de optogenetica: een manier om individuele zenuwcellen in een levend dier gericht met licht te stimuleren of juist lam te leggen. De tweede is een techniek die Clarity heet, of hydrogel-weefsel-chemie: een manier om een compleet muizenbrein doorzichtig te maken, terwijl de structuur intact blijft. Zo kunnen wetenschappers naar hartenlust hersencellen kleurtjes geven en de loop van zenuwbanen in hun driedimensionale glorie volgen. De combinatie geeft hersenonderzoekers het gereedschap om heel precies te ontrafelen hoe het brein werkt.

Hij voelt zich zeer vereerd: de Heinekenprijs staat wereldwijd hoog aangeschreven, veertien winnaars kregen later ook een Nobelprijs. Maar revolutionair of niet, ook Deisseroths onderzoek aan de Stanford Universiteit staat op een lager pitje door de coronapandemie. „Het is een tegenslag voor wetenschappelijk onderzoek”, zegt hij. „Maar gelukkig kunnen we nog wel wat werk gedaan krijgen. We hopen dat we erdoorheen komen.”

Woest schreeuwend

Als medisch student, summa cum laude in de biochemie afgestudeerd aan Harvard, belandde de 25-jarige Deisseroth voor zijn eerste praktijkstage met tegenzin op een psychiatrische afdeling. Psychiatrie leek hem niets, hij wilde neurochirurg worden. Op de eerste dag zat hij in alle rust in het verpleegstershokje op de afdeling, toen plotseling een patiënt binnenstormde en woest schreeuwend boven hem uittorende. „Ik keek recht in de ogen van iemand die een ingewikkelde en compleet andere realiteit beleefde dan ik. Dat was echt een levensveranderend moment”, zegt hij. Hij werd psychiater. Nog altijd werkt Deisseroth een dag in de week in de kliniek. „Ik wil patiënten helpen en het is een inspiratiebron voor het werk in mijn lab, ook al is dat fundamenteel hersenonderzoek.”

Zijn ultieme doel is de werking van de hersenen te begrijpen, op het meest basale niveau. „Ik wil ontrafelen hoe de taal van cellen zich vertaalt in de processen die al die prachtige dingen bepalen die het brein kan doen”, zegt hij. „Het brein is zo mysterieus. Het is het enige orgaan waar we geen goede modellen voor hebben. Neem het hart. Dat is een pomp, dat kunnen we zien, en daarom begrijpen we de functie en de gebreken. Het onderliggende principe van het brein kennen we niet.”

Het grootste probleem voor hersenonderzoekers is de ingewikkelde kluwen van hersencellen en zenuwbanen die het brein is. Het is vrijwel onmogelijk die te ontwarren, en al helemaal om hersencellen van elkaar te onderscheiden en te bestuderen in het levende, werkende brein. Ja, als een hersengebied uitvalt door een infarct krijg je een idee van de functie, en met elektriciteit of magneten kunnen wetenschappers complete gebieden activeren of stilleggen. In plakjes levend hersenweefsel kunnen ze kort meten wat bepaalde groepen hersencellen doen. Maar het blijft grof werk.

Decennialang droomden hersenonderzoekers daarom over een aan- en uitschakelaar, die heel gericht alleen één bepaald type hersencel aan of uit zet, in het levende brein van een proefdier.

Dát is precies wat optogenetica doet. Met hulp van groene algen, blauw laserlicht, virussen en glasvezelkabeltjes. „Gods geschenk aan neurofysiologen”, noemde hersenonderzoeker Robert Desimone het in 2010 in Nature.

Nobelprijswinnaar Francis Crick, een van de ontdekkers van de structuur van dna, opperde in 1999 al dat licht een goede, snelle manier zou kunnen zijn om hersencellen te ‘besturen’. Vergezocht, maar iemand zou het eens moeten uitzoeken, schreef hij. Acht jaar later zit een muis met een glasvezelkabeltje in zijn kop in een plastic bak in Deisseroths lab in Stanford. Zodra blauw laserlicht door het kabeltje zijn hersenen binnendringt, loopt het dier rondjes linksom. Cellen in zijn motorische hersenschors worden actief door het licht. Gaat het licht uit, dan zit hij weer stil.

Om hersencellen te kunnen besturen met licht, gebruikten Deisseroth en zijn medewerkers een lichtgevoelig eiwit van de alg Chlamydomonas reinhardtii. Dat eiwit, channelrhodopsin 2, vormt een minuscuul kanaaltje in de celwand. Alleen als er blauw licht op valt (met een golflengte van 472 nanometer) klapt dat kanaaltje open en stroomt een lading positief geladen deeltjes de cel in: natrium-ionen. Bij de alg gaan daardoor twee zweepstaartjes bewegen. In een zenuwcel zorgt de instroom ervoor dat die signalen afvuurt naar de volgende zenuwcel.

Het gen voor het algeneiwit zette Deisseroth in een onschuldig virus, samen met een tweede stuk dna dat ervoor zorgt dat het lichtgevoelige kanaaltje alléén gemaakt wordt in het beoogde type hersencel. Als dit virus hersencellen in een muizenbrein ‘besmet’, maken die cellen het kanaaltje, zetten het in hun celwand, en de lichtgestuurde aan-knop is een feit. Het laserlicht komt het brein in via een geïmplanteerde, dunne glasvezelkabel. Ook een uit-knop is intussen op deze manier gemaakt, met een lichtgevoelig kanaaltje van een archaea-bacterie, dat negatief geladen deeltjes doorlaat als er geel licht op valt.

In 2005 beschreef Deisseroth deze techniek voor het eerst, in hersencellen in een kweekbakje. „We kregen veel kritiek. Collega’s vonden het interessant maar zeiden dat het nooit kon werken in levende dieren. En ze hadden gelijk, er moest zoveel worden uitgezocht. Hoe krijg je licht in het brein, werken die eiwitten uit algen en archaeabacteriën wel in zoogdierenhersens, is dat wel veilig, hoe krijg je die in een specifiek hersenceltype. Dat was allemaal onbekend. Allemaal redenen om het niet te doen”, lacht hij. „Het duurde tot 2009 voordat we alle uitdagingen hadden opgelost.”

Inmiddels is de techniek verfijnd en gebruikt in een keur aan proefdieren, van wormen en vliegjes tot vogels en aapjes. Er zijn talloze lichtgevoelige eiwitten, en stimulatie kan zelfs draadloos met een stripje geïmplanteerde led-lampjes.

Angst, dorst, motivatie

Dankzij de aan- en uitknop van optogenetica kan het gedrag van een levend dier, en ook wat hij leert en waarneemt, specifiek en gericht worden bestuurd. Angst, dorst, motivatie, de aansturing van beweging, slapen en waken, het geheugen, hallucinaties – allerlei processen zijn ontrafeld op het meest basale niveau. Het leidde ook tot een dieper begrip van de ziekte van Parkinson, epilepsie, blindheid, verslaving en depressie.

Zelf is Deisseroth het meest onder de indruk van de manier waarop de complexiteit van gedrag gedeconstrueerd kan worden met optogenetica. „In 2013 ontrafelden we de neurologische bedrading van anxiety, het angstige gevoel van ongerustheid die bestaat als er geen directe bedreiging is, maar wel een situatie waar die er zou kunnen zijn. Alle zoogdieren kunnen in die staat verkeren.” Het is iets anders dan de acute angst die ontstaat als reactie op een onmiddellijke bedreiging, zegt hij. „Het is een complexe gesteldheid met kenmerken die we allemaal kennen: het verandert de hartslag, de ademhaling, het beïnvloedt ons gedrag: we vermijden riskante situaties zelfs als er geen bedreiging is, het voelt vervelend, en als het over is voelt dat fijn. Al die eigenschappen komen uit het brein.”

Zijn lab heeft laten zien hoe die complexe staat is samengesteld uit verschillende delen. „We vonden een verbinding in het brein van A naar B die de ademhalingsverandering voor zijn rekening nam, een andere verbinding van A naar C die het vervelende gevoel regelde, en een derde verbinding die het vermijden van riskante situaties beïnvloedde. Al die verbindingen kwamen vanuit een centraal controlegebied, en die hebben we kunnen laten zien door elk van die routes afzonderlijk aan en uit te zetten.”

Iets vergelijkbaars deed hersenonderzoekster Catherine Dulac van Harvard University in 2018: ook ouderlijk zorggedrag bij muizen kan uit elkaar gehaald worden in losse componenten, die bestuurd worden vanuit een centraal gebied. „Het verzorgen van de jongen wordt geregeld door een bepaalde zenuwbaan. Het ophalen van een jong dat te ver weg was van het nest gebeurt juist door een andere verbinding, die niet van invloed was op het verzorgen.”

Beschouwt hij psychiatrische aandoeningen een kwestie van verkeerde bedrading? „Psychiatrische ziekte komt voort uit de werking van de cellen in het brein”, zegt hij. „Dat zegt niets definitiefs over welke behandeling het beste werkt. Je kunt cellen met een medicijn of hersenstimulatie benaderen, of met gesprekstherapie of combinaties daarvan, dat is allemaal goed.”

„Maar wat optogenetica heeft laten zien is dat vrijwel elke actie, sensatie of gedachte ontspruit aan elektrische impulsen in duidelijk omschreven cellen en bestaande bedrading. Door een paar elektrische pulsen toe te dienen aan een aantal cellen kun je de waarneming en de cognitie en het gedrag van een dier veranderen. En dat is echt waardevol voor mensen om te weten. Dat de werking van de geest zo biologisch is.”

Deisseroth krijgt emails van mensen over de hele wereld die lijden aan angststoornissen, en het stigma dat psychiatrische ziektes geven, zegt hij. „Ze zijn zo dankbaar te weten dat onderliggende cellen die gesteldheid veroorzaken. Ze weten dat het onderzoek in muizen was, dat het geen behandeling is. Maar alleen al dat inzicht helpt.”

Ontdekkingsgereedschap

Dat hersenstimulatie met licht ooit gebruikt zal worden als behandeling, bijvoorbeeld van mensen met depressie, ziet Deisseroth niet snel gebeuren. „Optogenetica is een ontdekkingsgereedschap. Maar als je hersenfuncties op cellulair niveau begrijpt, wordt elke behandeling krachtiger.” Hij noemt diepe hersenstimulatie, een behandeling tegen onder meer depressie, waarbij een elektrode in het brein elektrische pulsjes geeft dankzij een soort pacemaker. „Nu stoppen we de elektroden op plekken waarvan we ongeveer weten dat die er wellicht toe doen, op basis van patiënten met herseninfarcten of tumoren. Maar een psychiatrische ziekte is veel complexer. Optogenetica helpt om beter te begrijpen waar we de diepe hersenelektrode moeten plaatsen.”

Met de Clarity-techniek kan een compleet muizenbrein doorzichtig worden gemaakt.

Alleen al de uitvinding van de optogenetica zou voldoende zijn voor een grote wetenschappelijke prijs, maar Deisseroth deed er nog een. Hij verzon een manier om een compleet muizenbrein – of een stukje mensenbrein – doorzichtig te maken, terwijl de structuur, met alle eiwitten en genetische informatie, intact blijft. Hij noemde de techniek Clarity. In zo’n doorzichtig brein kunnen eiwitten en genen gericht gekleurd worden met de regenboog aan fluorescente kleuren uit de moleculaire kleurdoos waarover hersenonderzoekers beschikken. Zo kan een onderzoeker de loop van een hersencel door het hele brein volgen, van zijn kern tot het puntje van zijn lange uitlopers.

„Al als student in de jaren 90 zocht ik naar manieren om cellen te laten groeien in puddingachtige heldere hydrogels. Ik wilde daarin als het ware een brein samenstellen uit losse cellen. Toen we met optogenetica bezig waren, wilde ik meer weten over die cellen die we bestuurden en waarmee we het gedrag van een dier veranderden. Wat zijn dat voor cellen, hoe lopen hun verbindingen, welke genen zijn daarin actief, welke eiwitten hebben ze op hun oppervlak? Dat was moeilijk te bepalen. Je kunt een brein in plakjes snijden en onder een microscoop bekijken maar dan verlies je veel driedimensionale samenhang.”

Toen schoten hem ineens die heldere hydrogels weer te binnen. „Ik dacht: kunnen we het brein niet in een hydrogel-weefsel veranderen? In 2013 publiceerden we ons eerste paper, maar ook hier was er vijf jaar nodig om het uit te bouwen en te verfijnen. Nu zijn er honderden papers die deze methoden gebruiken. Je kunt er fantastische dingen mee doen, zeker in combinatie met optogenetica. Wij konden zo bijvoorbeeld de identiteit van hersencellen vaststellen die betrokken zijn bij eetgedrag. Dat geeft hoop voor nieuwe behandelingen van eetstoornissen.”

De bekroonde onderzoeker moet het Skypegesprek verlaten. Zijn studenten wachten op zijn eerste college bio-engineering van dit studiejaar – ook online. Wie weet zal het voor een van hen een beslissend moment zijn, zoals dat van hem op die eerste dag op de psychiatrische afdeling. Hij is trots dat zijn lab zoveel vooruitgang heeft geboekt met het ontwikkelen van deze technologieën, en heeft laten zien dat ingewikkeld gedrag kan worden ontleed in individuele cellen en verbindingen. „Maar tegelijkertijd is er nog een oceaan van kennis die we nog nauwelijks begonnen zijn te ontdekken.”

CV Tachtig patenten

Karl Deisseroth (Boston, 1971) is hoogleraar bio-engineering, psychiatrie en gedragswetenschappen aan Stanford University en onderzoeker voor het Howard Hughes Medical Institute, dat pioniers financiert die jarenlang aan moeilijke onderzoeksvragen werken.

Hij studeerde summa cum laude af in de biochemische wetenschappen aan Harvard University, promoveerde in 1998 in de hersenwetenschappen aan Stanford University, en rondde in 2004 zijn opleiding tot psychiater af. Hij werkt een dag per week als psychiater en besteedt de rest van zijn tijd aan fundamenteel neurowetenschappelijk onderzoek.

Deisseroth publiceerde honderden artikelen in wetenschappelijke toptijdschriften, won tientallen prijzen voor zijn fundamentele onderzoek, en heeft meer dan tachtig patenten op het gebied van optogenetica en aanverwante technologieën. Op 1 oktober 2020 kreeg hij de Heinekenprijs voor de Geneeskunde.

Maak NRC jouw voorkeursbron op Google

Bij Google kan je nu zelf aangeven welke nieuwsbronnen jij vaker wil zien in je zoekresultaten.Meer informatie

Lees meer

Source: NRC

Previous

Next