De verkiezingsoverwinning van de AfD in Saksen-Anhalt wakkert in Europa vrees aan voor een toekomst met extreemrechts aan de macht. De middenpartijen blijken geen antwoord te hebben voor de rooskleurige, nationalistische droom die AfD haar kiezers voorhoudt. Wat nu?
is correspondent Duitsland van de Volkskrant. Hij woont in Berlijn.
Drie weken voor de verkiezingen in Saksen-Anhalt bracht het weekblad Der Spiegel een coverstory over AfD-lijsttrekker Ulrich Siegmund. ‘De gevaarlijkste man van Duitsland’, kopte het weekblad. Een man die altijd glimlacht, maar zich laat adviseren door vertrouwelingen met een neonazi-verleden.
Waarschuwingen voor het extreemrechtse karakter van de AfD maakten in Saksen-Anhalt geen enkele indruk meer. Op een familiefeest van de partij in Merseburg stonden honderden mensen in de rij voor een ontmoeting met Siegmund. Velen hadden een Spiegel-cover meegebracht, waarop hij zijn handtekening zette.
‘Kijk om je heen, zie je neonazi’s? Het zijn allemaal stinknormale Leute hier’, zei ambulancebroeder Max Wehr (25).
De overwinning van de AfD was een nationale schok voor Duitsland, vooral omdat de gevestigde orde geen enkel antwoord had op de campagne van de AfD, die alleen maar radicaler lijkt te worden naarmate de macht dichterbij komt. De AfD is op landelijk niveau nog ver daarvan verwijderd, maar zij voert de peilingen aan met 28 procent, terwijl de christendemocraten (CDU, 21 procent) en de sociaaldemocraten (SPD, 12 procent) alleen maar verder wegzakken.
De schok was in heel Europa voelbaar. ‘De reactionaire internationale rukt met open vizier op. Dit is een algemene oproep tot mobilisatie’, zei Olivier Faure, leider van de Franse socialisten op X.
Voor veel Fransen laat Saksen-Anhalt zien wat er volgend jaar mei kan gebeuren bij de Franse presidentsverkiezingen: een zege van Marine Le Pen. En in november 2027 kan de centrumrechtse premier Donald Tusk de Poolse verkiezingen verliezen van uiterst rechts. Als de middenpartijen geen antwoord vinden op de opmars van radicale en extreemrechtse partijen, zal er steeds meer zand in de machine van de Europese Unie worden gestrooid.
Na Saksen-Anhalt zoeken de Duitse christendemocraten naar nieuwe antwoorden. Hun nederlaag kent vele oorzaken, maar voor veel analisten is één factor cruciaal: de CDU heeft geen sterk eigen verhaal meer.
AfD-lijsttrekker Siegmund houdt zijn aanhangers een droom voor, de terugkeer naar een wit Duitsland waar orde en discipline heersen. De CDU verwierp die droom als onrealistisch en verwerpelijk, omdat zij gebaseerd is op de uitsluiting van migranten. Maar zij stelde er geen eigen droom tegenover.
‘De middenpartijen zijn veel te defensief. De CDU kan niet uitleggen wat de christendemocratie in de 21ste eeuw betekent en hoe zij Duitsland over twintig jaar ziet’, zegt Thomas Biebricher, hoogleraar politicologie aan de Goethe-Universiteit in Frankfurt.
Natuurlijk is dat moeilijk, zegt Biebricher, die in 2023 het boek Mitte/Rechts schreef, over de crisis van het gematigd conservatisme in Europa. Centrumrechtse partijen werden na de oorlog groot als tegenpool voor het communisme en socialisme. Maar na de val van de Muur in 1989 komt het gevaar voor veel conservatieve kiezers uit een heel andere hoek. Zij geloven dat immigratie, Europa en globalisering de nationale identiteit bedreigen. Uiterst rechtse partijen hebben zich deze thema’s eigen gemaakt, waarmee zij een groot deel van de rechterflank hebben bezet.
Tussen 2021 en 2024 zat de CDU in de oppositie. Toen heeft zij de zoektocht naar een eigen verhaal ‘schandelijk verwaarloosd’, zegt Biebricher. In plaats daarvan ging zij steeds meer klinken als de AfD, met harde kritiek op immigratie en groen milieubeleid. ‘Dat was een grove fout’, zegt Biebricher. Het discours van de AfD werd erdoor genormaliseerd, terwijl de christendemocraten zich niet van extreemrechts wisten te onderscheiden.
Maar waar ligt dan wel nog ruimte voor de CDU? En kan zij wel een aanlokkelijk en geloofwaardig toekomstbeeld schetsen, nu Duitsland voor grote ongekende economische en geopolitieke uitdagingen staat?
‘De CDU kan de huidige situatie verbinden met de uitdagingen uit het verleden, zoals de naoorlogse periode. Ook toen is Duitsland erbovenop gekomen, door samen te werken, door offers te brengen. De politiek moet mensen ervan overtuigen offers te brengen voor de toekomst, iets wat heel goed in de conservatieve taal past’, zegt Biebricher.
Hendrik Wüst, de CDU-premier van de deelstaat Noordrijn-Westfalen, wil laten onderzoeken of de AfD verboden kan worden. Ook ter linkerzijde pleiten sommige politici voor zo’n verbod.
Bondskanselier Friedrich Merz toonde zich hier zeer sceptisch over; juridisch is een partijverbod een ‘zeer zware horde’. Bovendien is het geen oplossing voor een cruciaal probleem, aldus Merz: veel kiezers hebben geen vertrouwen meer in de gevestigde partijen.
In de jaren vijftig verzoende bondskanselier Konrad Adenauer de Duitsers met Europa, in de jaren negentig wist bondskanselier Helmut Kohl de bevolking ervan te overtuigen hun geliefde D-Mark op te geven voor de euro. Juist omdat zij conservatieve, vertrouwenwekkende CDU’ers waren, konden zij grote veranderingen doorvoeren. Maar nu Europa opnieuw in zwaar weer verkeert, zijn er geen rechtse leiders meer die burgers weten te overtuigen om soms pijnlijke veranderingen te aanvaarden.
Extreemrechts stapt in dat gat, zegt Biebricher: ‘De AfD is erin geslaagd om de onzekerheid bij burgers te herkennen, en te zeggen: wees niet bang, we kunnen weer terug naar de wereld van vroeger. Dat slaat aan bij een bevolking die graag bereid is om dat te geloven.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant