Miljoenennota Door nu de scherpste randjes van de plannen voor komend jaar af te halen, hoopt het kabinet de kans op steun van oppositiepartijen te vergroten.
Minister van Financiën Eelco Heinen (VVD) zal na Prinsjesdag verder op zoek moeten naar steun bij oppositiepartijen.
De forse investeringen in de krijgsmacht van 19,3 miljard euro in de komende jaren blijven overeind – dat wel. Maar hoe het kabinet die miljardenrekening voor Defensie van plan was te betalen? Dat blikje trappen minister-president Rob Jetten (D66) en minister van Financiën Eelco Heinen (VVD) op gevoelige punten nog minstens een jaar voor zich uit, blijkt uit de publicatie van de Miljoenennota en rijksbegroting voor 2027.
De plannen, die de koning komende dinsdag officieel presenteert op Prinsjesdag maar nu al in handen zijn van NRC, draaien deels om uitstel en in mindere mate afstel. Ook heeft het kabinet wensen geprobeerd te verwerken van de oppositie. Zo hoopt het minderheidskabinet, dat afhankelijk is van steun van oppositiepartijen voor zijn plannen, komend jaar politiek te overleven.
De rekening die bij zorgbehoevenden, werklozen en toekomstig gepensioneerden terecht zou komen, wordt voor een klein deel afgeschaft en een groot deel met een jaar uitgesteld. De versnelde verhoging van de AOW-leeftijd gaat niet door en overige bezuinigingen krijgen een jaar uitstel. Ook de vrijheidsbijdrage, een verhoging in de inkomstenbelasting waarmee uitgaven aan de krijgsmacht worden betaald, lijkt de minderheidscoalitie te verzachten. Dat doet Heinen niet door de belastingverhoging zelf te schrappen, maar door onder meer een belastingkorting voor werkenden te verhogen.
Het sleutelen aan de vrijheidsbijdrage is een poging mensen te helpen in hun portemonnee. Het Centraal Planbureau (CPB) berekende half augustus dat het besteedbare inkomen van huishoudens, onder meer door de voorgenomen belastingverhoging van het kabinet, er door de bank genomen ietsje op achteruit ging.
De verhoging van de belastingkorting voor werkenden is echter niet voldoende om het kleine minnetje dat het planbureau berekenende te compenseren, blijkt uit de Prinsjesdagstukken. Waar eerst een kleine min van 0,3 procentpunt stond, is dat nu een nog wat kleinere min van 0,1. Van het Centraal Planbureau had de ingreep niet gehoeven. De rekenaars zagen dat mensen dit over het algemeen konden dragen, maar politiek gezien zijn minnetjes onaantrekkelijk.
Het tekort op de begroting van het kabinet blijft binnen de Brusselse norm van maximaal 3 procent van het bruto binnenlands product met 2,9 procent. Om binnen de bandbreedte te blijven heeft het minderheidskabinet wel bezuinigingen en lastenverhogingen elders nodig. Het kabinet wil onder meer geld ophalen door nog meer te bezuinigen op het ambtenarenapparaat, een verhoging van het belastingtarief op leidingwater met tien cent per liter, een verlaging van een belastingkorting voor ouderen met 100 euro, en door werknemers eerder in de hoogste schijf van de inkomstenbelasting te laten vallen.
Dat het kabinet kiest voor uitstel en afstel voor de meest controversiële hervormingen is niet onverwachts. De maatregelen bleken sinds de start van dit kabinet behoorlijk onpopulair. Het minderheidskabinet moest daarom nog op zoek naar meerderheden. In de afgelopen maanden bleken de drie coalitiepartijen onderling te verdeeld over de route naar meerderheden om aan onderhandelen met de oppositie toe te komen. Een poging daartoe werd in augustus wel ondernomen, dat mondde uit in een interne coalitieruzie.
Deals met oppositiepartijen bleven daardoor uit. En is het voor het kabinet nog maar afwachten hoeveel van de plannen in deze Miljoenennota op een meerderheid kunnen rekenen. Mogelijk wordt daar tijdens de Algemene Politieke Beschouwingen, als de Tweede Kamer de plannen over 2027 bespreekt, meer over duidelijk. Al kan het ook langer duren. Pas vanaf half november stemt de coalitie over de plannen van 2027. Dat is een hardere deadline voor het kabinet.
Door nu de scherpste randjes van de plannen voor komend jaar af te halen, hoopt het kabinet de kans op steun van oppositiepartijen te vergroten. Tegelijkertijd kopen Jetten en Heinen met uitstel van een aantal bezuinigingen op het sociale vangnet ook tijd om te onderhandelen met vakbonden en werkgevers. Wat het kabinet betreft waren de gesprekken over de werkloosheids- en arbeidsongeschiktheidsuitkeringen allang begonnen, maar ook dat mislukte. De bonden merkten weinig toenadering van het kabinet.
De coalitieruzie van augustus – waardoor het deadline na deadline miste – draaide lang om de vermogensbelasting in Box 3 van de inkomstenbelasting. In de Eerste Kamer ligt nu een wetsvoorstel, maar dat kan nu niet rekenen op een meerderheid. Daarom moest het kabinet een plan maken om de belasting aan te passen. Maar ook op dat dossier konden de drie partijen geen overeenstemming vinden en is geen knoop doorgehakt, blijkt uit een brief die minister Heinen bij de Prinsjesdag-stukken voegde. Uiterlijk in een half jaar wil het kabinet een keuze hebben gemaakt, schrijft Heinen.
Heinen realiseert zich dat hij er met deze Miljoenennota nog niet is, en na Prinsjesdag verder op zoek moet naar steun. In een begeleidende brief bij de Prinsjesdagstukken noemt Heinen deze Miljoenennota een eerste stap naar brede akkoorden met de oppositie en met de vakbonden en werkgevers. Hij looft de oppositiepartijen die met het kabinet in gesprek gingen afgelopen augustus. „Samenwerking”, schrijft Heinen, „is cruciaal om de vraagstukken waar Nederland voor staat aan te pakken. Alle constructieve krachten, zowel in de politiek als in de polder, hebben de gedeelde verantwoordelijkheid het land vooruit te helpen.”
Om de oppositiepartijen tegemoet te komen stopte hij sommige van hun wensen alvast in de begroting. De gedeeltelijke uitstel en afstel van de bezuinigingen op het sociale vangnet is daar een voorbeeld van, om de wensen van de grootste oppositiepartij Pro tegemoet te komen. Het kabinet start ook een inhaalcampagne voor gordelroosvaccinatie – een wens van 50Plus (2 zetels in de Tweede Kamer).
De oppositie lijkt de Miljoenennota vooral als een nieuw startpunt te zien voor verdere onderhandelingen. Het toonde zich in de voorbije weken, toen grote delen van de plannen uitlekten, niet enthousiast. Joost Eerdmans van JA21 voelde zich „gepiepeld” en Jesse Klaver van Pro vond dat veel te veel van de bezuinigingen op de sociale zekerheid overeind bleven. De komende weken en maanden moeten uitwijzen of en hoe oppositie en coalitie toenadering vinden.