Toneelschrijfprijs De Toneelschrijfprijs, die jaarlijks wordt uitgereikt aan de schrijver van de beste toneeltekst van het afgelopen seizoen, gaat dit jaar naar Annet Bremen, auteur van de toneelhit ‘F*ck Lolita’. Wat maakt die tekst zo indrukwekkend?
Annet Bremen
Schrijver Annet Bremen is de winnaar van de Toneelschrijfprijs 2026. Met toneelhit F*ck Lolita! schreef Bremen volgens de jury de beste toneeltekst van het afgelopen seizoen. Vrijdag kreeg ze de prijs uitgereikt tijdens het Nederlands Theater Festival in Amsterdam.
Bremen (Heerlen, 1986) studeerde in 2011 af aan de opleiding Writing for Performance aan de Hogeschool voor de Kunsten Utrecht en heeft haar strepen inmiddels ruimschoots verdiend. Ze schreef toneelteksten voor theatergezelschappen als Het Laagland, Het Zuidelijk Toneel en Het Nationale Theater. Haar werk werd veelvuldig bekroond en genomineerd, onder meer voor de Prix Europa, de Gouden Lijst en de Kaas & Kappes-prijs, die zij in 2023 won voor haar toneelstuk Het Sterrehuis. Afgelopen seizoen ging ook haar stuk Nachtschade in première bij het Nationale Theater.
En nu wint ze dus ook de Toneelschrijfprijs. „Met vuur, met de virtuositeit van een taalacrobaat en met in stevig onderzoek ingebed vakmanschap eist Annet Bremen een heel actueel vraagstuk op én herschrijft het”, aldus de jury, bestaande uit journalist en voorzitter Els Van Steenberghe, dramaturg Karim Ameur, schrijver en dramaturg Anna Maria Versloot en schrijver en theatermaker Enver Husičić, over F*ck Lolita. „De vorm past als een zorgvuldig genaaide handschoen om de inhoud.” Het resultaat is volgens de jury een tekst die niemand meer toestaat weg te kijken en het soort fundamentele verandering waartoe toneel in staat zou moeten zijn.
Wat maakt het stuk zo bijzonder?
Met F*ck Lolita wilde Bremen ‘een echo’ schrijven, zo staat het in het script, van de roman Lolita van Vladimir Nabokov. In dat boek geeft Nabokov Humbert Humbert het woord, een 37-jarige man die vertelt hoe hij geobsedeerd raakte door Dolores Haze, het twaalfjarige dochtertje van zijn hospita. Humbert geeft het meisje de koosnaam Lolita. In Bremens toneelstuk is het Dolores die spreekt.
Je hoeft die roman, of een van de verfilmingen ervan, helemaal niet te kennen om een beeld te hebben van Lolita, stelt deze Dolores: „Je hebt over me gehoord/ het heeft rondgezongen zich losgezongen/ door muren en tijden en aardlagen heen.” Lolita is een archetype geworden. Ze staat zelfs in het woordenboek.
Een probleem is de manier waaróp ze in dat woordenboek, en in ons collectieve bewustzijn, is neergestreken, namelijk: als ‘een vroegrijp, verleidelijk meisje’. Nabokovs roman, die gaat over een volwassen man die een kind ontvoert en verkracht – want dat is wat er in werkelijkheid gebeurt in Lolita – is in onze hoofden blijven kleven als een ‘great love story’, een romantische guilty pleasure. Die wrange misinterpretatie komt Bremens Dolores rechtzetten. Ze doet dat in de vorm van een monoloog. Althans, Humbert is aanwezig, ergens achter op het toneel ‘aan de rand van haar gedachten’, maar zijn rol bestaat, voor de verandering, uit zwijgen.
En dus krijgen we die roman van Nabokov nog eens herverteld, maar dan vanuit het perspectief van het twaalfjarige kind. Dat opgroeide in een huis waar de lucht zwaar was van de rouw (vader en broertje waren gestorven), in een kille verstandhouding met haar jonge moeder („Ze kan me niet vasthouden, omdat ik stink/ nee grapje/ zij denkt/ als je iets vasthoudt, gaat het dood”). Een meisje dat hunkert naar aanraking en tederheid. Dat opgemerkt wil worden.
„Dit is een uitnodiging tot kijken” is een zin die gedurende het stuk in verschillende betekenissen langskomt. Met de nadruk op het woord kijken bijvoorbeeld: „Dit is een uitnodiging tot kijken/ niet tot aanraken/ (ik ben elf)”. Elders doelt Bremen met de zin op ‘de passanten’, iedereen die zag gebeuren wat er gebeurde – de schrammen op Humberts huid, het bloed onder de nagels van het kind – maar ervoor koos de andere kant op te kijken. En ook richt Bremen de zin tot ons, toeschouwers. Ze nodigt óns uit te kijken, niet weg te kijken, hoe oncomfortabel dat ook moge zijn.
De Toneelschrijfprijs gaat dit jaar naar Annet Bremen voor haar toneelhit ‘F*ck Lolita, met Keja Klaasje Kwestro in de hoofdrol.
Oncomfortabel: de ontluikende seksualiteit van dat twaalfjarige meisje, hoe hongerig ze was naar begeerte. Haar warme gevoelens voor Humbert, en haar schaamte daarover, nadat hij haar verkracht had, want was het niet allemaal haar initiatief geweest? Zelfs het woordenboek interpreteerde het zo.
Oncomfortabel: dat Humbert geen monster was (dat Humberts geen monsters zijn) omdat ook aardige, attente mannen onvergeeflijke dingen kunnen doen – waarom komt Humbert eigenlijk niet voor in het woordenboek?
Oncomfortabel: hoe de actrices die in de verfilmingen Dolores vertolkten door regisseur, cameravoering en publiek geseksualiseerd werden zoals hun personage door Humbert werd geseksualiseerd. Hoe twaalfjarige meisjes zich spiegelen aan deze beelden. Hoe meisjes zichzelf, met zo’n spiegel, verantwoordelijk leren houden wanneer ze slachtoffer worden van seksueel geweld.
En zo echoot Bremens tekst gaandeweg niet alleen Nabokovs papieren personage, maar ook het archetype dat uit haar ontstond, en de invloed die dat archetype nog onverminderd heeft op mensen van vlees en bloed. Op hoe wij naar onszelf kijken, en naar onze dochters. In prachtige, poëtische, secuur gekozen taal spoort Bremen je met haar toneeltekst aan om je kijken te veranderen. Om, in plaats van Lolita, Dolores te leren zien. Je háár voor te stellen. „Bewaar me in een kamer in je hoofd”, zegt ze. „Stel u mij voor, want ik zal niet bestaan indien u zich mij niet voorstelt.”
Bremen ontving een geldbedrag van 10.000 euro. Medegenomineerden waren Giovanni Brand (No Man’s Land) en Stijn Devillé (Yellowcake, Little Boy).