Publieke omroep Al voor de allereerste uitzending in 2022 werd voorzien dat het toelaten van Ongehoord Nederland tot het publieke bestel problemen zou opleveren. Na klachten van kijkers, een interne machtsstrijd, opgelegde boetes en een Hitler-fragment lijkt het einde nu nabij.
Arnold Karskens met advocaat Lex Takkenberg tijdens zijn hoger beroep in februari van dit jaar. In april oordeelde het Haagse gerechtshof dat hij onterecht was ontslagen door ON! en kreeg hij een „billijke vergoeding” van 100.000 euro.
Joost Niemöller, hoofdredacteur van de uiterst rechtse omroep Ongehoord Nederland (ON!), zit in een strandtent in Scheveningen met presentatrices Raisa Blommestijn en Arlette Adriani voor de opnames van Let’s Twist Again. Ze bekijken een fragment uit een rede die Adolf Hitler hield in 1933. „Volkeren maken ruzie of haten elkaar”, oreert de toenmalige leider van nazi-Duitsland. „Het is een kleine, ontwortelde internationale kliek die volkeren tegen elkaar opzet, die niet wil dat ze vrede sluiten.”
Een man in het publiek roept: „Joden!”
„Hitler zegt dat gewoon heel goed”, zegt Niemöller na enig gehakkel. Hij kan „het eigenlijk alleen maar” eens zijn met diens „strijd tegen globalisering”. Als mensen hem hierdoor een „Hitler-aanhanger” vinden, zegt hij, „dan kan ik alleen maar zeggen: ja, er zijn bepaalde dingen van Hitler die ik ook vind, en waarvan ik begrijp dat die ook de reden zijn geweest van zijn enorme populariteit”. Hij heeft wel moeite met „de ondertoon van Joden”. De internationale kliek waartegen Hitler fulmineerde, en die volgens Niemöller nog steeds bestaat, heeft „op geen enkele wijze een etnische band”.
Als de uitzending op 31 juli online komt, blijft de kritiek aanvankelijk uit. Pas nadat het fragment drie weken later massaal wordt gedeeld op X en verschillende politici er hun afschuw over uitspreken, ontstaat er alsnog grote ophef in Hilversum en Den Haag. Na vier jaar van schandalen lijkt ON! al zijn krediet te hebben verspeeld.
Peter Vlemmix, algemeen directeur van de omroep, probeert de gemoederen nog tot bedaren te brengen. Volgens hem is er in de uitzending geen sprake van het verheerlijken of vergoelijken van „Hitlers handelswijze” en nemen Niemöller en Blommestijn „uitputtend” afstand „van de gruwelijkheden die onder Hitler hebben plaatsgevonden”. Al geeft Vlemmix wel toe dat ON! „te weinig rekening heeft gehouden met de gevoeligheden rondom dit onderwerp”.
Het heeft weinig effect. Niemöller stapt op als hoofdredacteur. ON! haalt de gewraakte uitzending offline. Het kabinet onderzoekt de mogelijkheden om maatregelen te nemen tegen de omroep. Het Commissariaat voor de Media stuurt het kabinet een advies om de uitzendlicentie in te trekken. De andere omroepen schrijven de koepelorganisatie NPO in een brief geen basis meer te zien voor samenwerking met ON!. De NPO dient een verzoek in bij de minister om de omroep uit het bestel te zetten.
Nooit eerder is de erkenning van een aspirant-omroep voortijdig ingetrokken. Minister Rianne Letschert (Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, D66) spreekt tijdens haar persconferentie van het „zwaarste middel” dat ze tot haar beschikking heeft. Ze benadrukt met klem dat het voorgenomen besluit niet voortkomt uit een inhoudelijke beoordeling van de programmering van ON! – de Mediawet verbiedt immers expliciet politieke inmenging bij de publieke omroep – maar dat het volgt op het recente advies van het Commissariaat voor de Media (dat toezicht houdt op de naleving van de Mediawet) en het verzoek van de NPO.
Dat ON! vroeg of laat in de problemen zal komen, wordt al voorzien vóórdat de omroep in 2021 een uitzendlicentie krijgt van toenmalig demissionair minister Arie Slob (Media, ChristenUnie). Adviseurs rondom de minister maken zich zorgen over de verspreiding van desinformatie. De NPO, de Raad voor Cultuur en het Commissariaat voor de Media, die bij de erkenning van de aspirant-omroep een adviserende rol hebben, hebben ernstige bedenkingen.
ON! is een initiatief van de journalisten Arnold Karskens en Joost Niemöller, die een stem willen geven aan mensen die zich in het publieke bestel niet vertegenwoordigd voelen. Karskens houdt sinds 2017 op zijn nieuwssite The Karskens Times het ‘Zwartboek NOS Journaal’ bij, waar hij voorbeelden verzamelt van de in zijn ogen vooringenomen berichtgeving. Volgens Karskens en Niemöller moet ON! opkomen voor mensen die de traditionele Nederlandse cultuur verdedigen, zoals Zwarte Piet, kritisch staan tegenover de EU, immigratie en de strijd tegen klimaatverandering. Ze krijgen steun van de uiterst rechtse PVV en FvD; het latere FvD-Kamerlid Pepijn van Houwelingen is een van de medeoprichters.
Voor ON! is er nauwelijks een drempel om toe te treden tot het bestel. In de Mediawet staan slechts enkele eisen: een aspirant-omroep moet 50.000 betalende leden hebben, een nieuwe maatschappelijke stroming vertegenwoordigen en onderscheidende programma’s maken. Maar wat wordt bedoeld met ‘stroming’ en ‘onderscheidend’? Hoe toets je dat?
Daar worstelen de NPO, de Raad voor Cultuur en het Commissariaat voor de Media nogal mee, blijkt uit interne documenten die NRC opvroeg. De toelatingstoets voor omroepen is gebrekkig en mager; objectieve criteria ontbreken en wezenlijke bezwaren kunnen niet kunnen meegewogen. Zo stellen de adviseurs vast dat ON! de integriteit van de NOS structureel in twijfel trekt. Het gevaar is dat ze een omroep toelaten die het bestel van binnenuit schade toebrengt. Maar veel bezwaren bereiken de minister niet. In de definitieve adviezen is de ene na de andere opmerking geschrapt of afgezwakt – omdat de adviseurs er niets over kunnen zeggen of omdat de wet geen handvaten biedt.
Nog voor de eerste uitzending van de actualiteitenrubriek Ongehoord Nieuws op 22 februari 2022 treedt de voorzitter van de Raad van Toezicht van ON! af na onthullingen in NRC over antisemitisme. De maanden daarna krijgt de Ombudsman van de NPO 146 klachten over uitzendingen van de omroep. Kijkers en luisteraars klagen over ‘desinformatie’, ‘gebrek aan onpartijdigheid’, ‘gebrek aan onafhankelijkheid’ en ‘racisme’. ON! zou de Journalistieke Code schenden, bijvoorbeeld door geen onderscheid te maken tussen feiten en meningen.
Een uitzending van Ongehoord Nieuws in mei 2022 met de Vlaamse politicus Filip Dewinter over immigratie en de omstreden omvolkingstheorie leidt tot Kamervragen. „Ons volk wordt vervangen door een ander volk”, zegt Dewinter – een extreemrechtse complottheorie, zonder weerwoord van de presentatoren. „Met die bevolkingsruil komt ook een beschavingsruil. Onze manier van leven wordt vervangen door de immigranten.” Tweede Kamerleden vinden dat ON! te ver is gegaan en vragen de minister stappen te ondernemen.
Dit patroon blijft zich herhalen. Om de paar maanden is er weer gedoe. Bijvoorbeeld als Ongehoord Nieuws-presentatrice Raisa Blommestijn zich in mei 2023 op X racistisch uitlaat over mensen van kleur. Zij reageert op een video die toont hoe een witte man wordt mishandeld door zwarte jongens: „Wéér een blanke man op straat in elkaar getrapt door een groep negroïde primaten.” De rechtbank in Den Haag veroordeelt haar anderhalf jaar later tot een taakstraf wegens smaad en groepsbelediging.
De Ombudsman concludeert in 2022 in twee rapporten dat ON! herhaaldelijk de Journalistieke Code schendt. In de jaren daarna volgen nog elf rapporten met dezelfde conclusie. De Ombudsman constateert dat het niet gaat om beginnersfouten. De NPO legt ON! drie keer een boete op, twee keer voor schending van de Journalistieke Code en één keer voor gebrekkige samenwerking met andere omroepen.
Dat laatste leidt in april 2023 tot het eerste formele verzoek van de NPO bij staatssecretaris Gunay Uslu (Cultuur en Media, D66) om de licentie van ON! in te trekken. Maar Uslu besluit een half jaar later dat de omroep voorlopig mag blijven uitzenden. Ze erkent dat de opstelling van ON! samenwerking lastig maakt, maar „dat biedt op dit moment te weinig juridische basis om zo’n verstrekkend besluit te nemen. De problemen zijn niet zo manifest en structureel dat intrekking gerechtvaardigd is”.
Midden 2024 breekt een interne machtsstrijd uit bij ON!, die leidt tot een bestuurscrisis. De raad van toezicht zet hoofdredacteur Karskens uit zijn functie na klachten over zijn functioneren (het gerechtshof in Den Haag oordeelt later dat zijn ontslag onterecht was). Karskens zelf spreekt van een „coup” door onder anderen Blommestijn, die eerder dat jaar is vertrokken bij ON! omdat ze van Karskens niet langer haar mening mocht uiten op sociale media. Zij keert in augustus 2024 terug.
Achter dit conflict gaat een politieke richtingenstrijd schuil. Hoe radicaal moet het geluid van ON! zijn nu de PVV deel uitmaakt van het kabinet en ON!-bestuurder Reinette Klever minister is? Kamp-Blommestijn neigt meer naar FvD en wil dat ON! zich kritischer opstelt tegenover het kabinet.
Niemöller wordt de nieuwe hoofdredacteur. Onder Karskens leiding was er voor antisemitisme en Holocaust-ontkenning geen plaats bij ON!; Niemöller brak met hem omdat hij vond dat die te streng was wat betreft de uitingen die hij toestond.
Een jaar na zijn aantreden legt het Commissariaat voor de Media de omroep een bestuurlijke boete op voor twee overtredingen van de Mediawet. Het gaat om twee gevallen van belangenverstrengeling. Het eerste draait om Reinette Klever: die legde haar functie als bestuurslid en zakelijk directeur van ON! neer omdat ze minister werd, waarna haar dochter een deel van haar taken bij de omroep overnam. Het Commissariaat stelt dat Klever „op verschillende momenten tijdens haar tijd bij de omroep heeft (mee)beslist over […] aanstelling, beloning en promotie” van haar dochter. Het tweede geval betreft presentator Tom de Nooijer, destijds tevens fractievoorzitter van de lokale partij Christelijk Verbond Oldebroek. Volgens het Commissariaat gebruikte hij zijn rol als presentator om politiek te bedrijven.
Daarnaast besluit het Commissariaat tot invordering van middelen van ON! omdat de omroep Blommestijns advocaatkosten heeft vergoed, terwijl ze de beledigende uitspraken deed op haar persoonlijke X-account.
Wat op de achtergrond meespeelt is dat de publieke omroep midden in een hervorming zit. De huidige dertien omroepen moeten fuseren tot vijf omroephuizen, waarbij het aan henzelf is om te kiezen met wie ze willen samenwerken. Maar geen van de omroepen wil met ON!, want dan zijn ze medeverantwoordelijk voor de programma’s.
In juni 2026 sturen de omroepen een brief naar de NPO waarin ze schrijven dat de samenwerking op inhoudelijke gronden vastloopt. Er zijn fundamentele verschillen in journalistieke normen, en pogingen om die te overbruggen zijn op niets uitgelopen. Maar de NPO ziet daarin onvoldoende grond voor een intrekkingsverzoek, schrijft ze op 24 augustus in een brief aan de minister: het is niet aan de koepelorganisatie om over de inhoud van programma’s te oordelen.
Een dag later gaat het Hitler-fragment rond op X. Nu schrijven de omroepen aan de NPO dat voor hen een grens is bereikt en ze geen basis meer zien voor samenwerking. De NPO besluit dit keer wel een verzoek in te dienen bij de minister. Letschert vindt dat de NPO wél over de inhoud gaat als die een belemmering vormt voor de samenwerking binnen het bestel.
De minister krijgt op haar beurt advies van het Commissariaat. De twee maatregelen die het Commissariaat in september 2025 nam – de boetes en de invordering – komen goed van pas, want in de Mediawet staat dat een voorlopige omroeperkenning kan worden ingetrokken op basis van minimaal twee maatregelen van het Commissariaat binnen één jaar.
Het is een van de wettelijke grondslagen die het Commissariaat aanreikt in het advies van 3 september aan minister Letschert om de erkenning van ON! in te trekken. De tweede grondslag geldt als een omroep niet voldoet aan de eisen van goed bestuur, inrichting van de organisatie en beheersing van bedrijfsprocessen. „Het Commissariaat oordeelt dat hiervan sprake is bij ON!”, aldus het advies aan de minister. De Hitler-uitzending vormt hierbij voor de toezichthouder het kantelpunt, „waardoor wij er geen vertrouwen meer in hebben dat ON! in staat is om de bedrijfsvoering op orde te krijgen en duurzaam aan de publieke mediaopdracht te voldoen”.
Met medewerking van Bart Hinke