Zweedse verkiezingen De linkse partijen stonden lang ruimschoots voor in de peilingen voor de parlementsverkiezingen van zondag, maar hun campagne ging vooral over het gevaar van rechts in plaats van hun eigen ideeën. De kans bestaat dat er opnieuw een rechts kabinet komt, deze keer met de radicaal-rechtse Zweden Democraten op ministersposten. „Iedereen blijft hangen in dat migratieverhaal.”
‘We maken van Zweden weer Zweden’, aldus een slogan van de radicaal-rechtse SD op een verkiezingsbord in Stockholm.
Zweden is zo hard geworden, vindt Christina Ryden. De gepensioneerde lerares kijkt uit op een rij kiezers die op Odenplan, een plein in Stockholm, alvast hun stem uitbrengen. In aanloop naar de parlementsverkiezingen van 13 september is er in Zweden al de hele week de mogelijkheid te stemmen. „Ik ben teleurgesteld in Zweden”, zegt Ryden. „Mensen voelen zich niet meer welkom, er wordt onzin verkocht over integratie terwijl we het zouden moeten hebben over onderwijs en huisvesting.”
Zondag wordt bekend wie de komende vier jaar de regering kan vormen in Zweden. In de peilingen gaan de Socialdemokraterna met Magdalena Andersson aan kop, maar het is de vraag of het linkse blok met onder meer de Groenen een meerderheid krijgt. In 2022 wonnen de sociaaldemocraten, maar niet genoeg voor een sterke coalitie.
Op zondag 13 september gaan de Zweden naar de stembus voor een nieuw parlement. De strijd gaat tussen de partijen in of rond de huidige rechtse regering en het linkse blok, met onder meer Socialdemokraterna (Sociaal-democraten) en Miljöpartiet de Gröna (de Groene Partij).
De huidige rechtse regering bestaat uit Moderaterna (Gematigden), Kristdemokraterna (Christendemocraten) en Liberalerna (Liberalen). De coalitie regeert met gedoogsteun van de radicaalrechtse Sverigedemokraterna (Zweden Democraten), in Zweden vaak aangeduid met de afkorting SD.
Er kwam een regeringscoalitie van de centrumrechtse, conservatieve partij De Gematigden, de Christen-Democraten en de Liberalen. Die drie vormden een minderheidskabinet, met gedoogsteun van de radicaal-rechtse Zweden Democraten. Die waren tijdens de verkiezingen de tweede partij van het land geworden, maar niemand wilde met ze in een kabinet stappen. En dus werd Ulf Kristersson, leider van de Gematigden, premier met de radicaal-rechtse leider Jimmie Akesson als belangrijke bondgenoot.
De samenwerking is Kristersson goed bevallen, en in aanloop naar de verkiezingen zei hij dat de Zweden Democraten de volgende keer in de regering kan, met minsterposten voor migratie en integratie. Zweden heeft een „integratieprobleem”, zei hij onlangs tegen The Economist. Behalve de Gematigden omarmden ook de Liberalen de radicaal-rechtse partij die ooit werd opgericht door een oud-SS-er.
Even leek die omarming een slechte zet: zowel de Gematigden als de Liberalen zakten flink in de peilingen. De Liberalen halen volgens de laatste peilingen zelfs de kiesdrempel van 4 procent niet. Een maand voor de verkiezingen leek het dat links een forse overwinning zou halen, maar die voorsprong is inmiddels flink geslonken.
„De Sociaal-democraten hebben geen goede campagne gevoerd”, zegt Jens Rydgren (57), die meerdere boeken over de opkomst van radicaal- en extreemrechts schreef. „Ze stelden: stem op ons als je niet wil dat de Zweden Democraten in de regering komen. Ik denk dat ze de kracht van negatief campagnevoeren hebben overschat. Ze hadden beter hun eigen plannen voor het voetlicht kunnen brengen.”
Hij is somber over waar het in Zweden naartoe gaat, zegt hij gebogen over een kop warme chocolademelk. „Ik maak me zorgen en voel me enigszins neerslachtig. Het politieke debat is steeds infantieler geworden.”
Feiten raken in dat debat steeds vaker ondergeschikt. Volgens Rydgren voedt radicaal-rechts het wantrouwen tegenover onderzoekers en media, en gaan middenpartijen hierin mee. „Natuurlijk kun je van mening verschillen – dat hoort bij een democratie – maar we moeten toch een manier kunnen vinden om in elk geval overeenstemming te bereiken over de feiten.” De ontwikkeling leidt er volgens hem toe dat conservatieve kiezers steeds meer richting radicaal-rechts gaan.
„Ik denk dat de Gematigden een inschattingsfout hebben gemaakt door de Zweden Democraten te omarmen”, zegt Rydgren. „Ze gaven het signaal af dat die partij hun ‘grote broer’ is, alsof ze zwakker staan zonder hen. Voor de Liberalen geldt hetzelfde, maar die zijn zo wanhopig om in het parlement te blijven, dat ze tot alles bereid waren.”
Voor de Zweden Democraten blijft migratie het hoofdonderwerp, al is de jaarlijkse migratie teruggebracht van 117.000 in 2016 naar 12.000 vorig jaar. Onder invloed van de partij zijn harde wetten aangenomen. Migranten die veroordeeld zijn of schulden hebben, kunnen worden uitgezet. Vluchtelingen krijgen geen permanente verblijfsvergunning meer, als ze terugkeren naar hun land van herkomst krijgen ze 35.000 euro mee.
Als het aan de Zweden Democraten ligt, raken ook statushouders hun permanente verblijfsvergunning kwijt. Kinderen die in Zweden zijn opgegroeid, maar van wie de ouders geen vaste verblijfsvergunning hebben, worden op hun achttiende het land uitgezet, omdat ze illegaal zijn. „We hebben het dieptepunt wel bereikt”, zegt Rydgren. „De partij maakt een duidelijk onderscheid tussen Zweeds burgerschap en Zweeds zijn. In hun ogen ben je pas Zweeds als je alle Zweedse waarden omarmt en Zweedse voorouders hebt.”
Dat veel Zweden voor radicaal-rechts gaan, ligt niet alleen aan de migratie, vertelt Maria Rosander. De 53-jarige politieagente deelt in de plaats Uppsala folders van de Zweden Democraten uit. „Mensen kiezen voor ons omdat we vasthouden aan wat Zweden vijftig jaar geleden was.”
Rosander verwacht dat haar partij in deze verkiezingen nog niet de Sociaal-democraten zullen verslaan, maar ze twijfelt er niet aan dat er een rechtse meerderheid gaat komen. De Zweden Democraten richten zich op het terugbrengen van de werkloosheid, die naar ruim 8 procent is gestegen. „Dat willen we doen door de migratie in te dammen en de integratie te bevorderen. Wie zich niet aanpast moet weg – dat is toch niet zo gek?”
Tieners terugsturen wil haar partij heus niet. Tenzij het niet anders kan. „Het kan best dat je hier al jaren woont, maar als je ouders illegaal zijn, hoor je hier niet.”
Kajsa Ekis Ekman (46) van het onafhankelijke online magazine Parabol Press heeft geen idee om welke Zweedse waarden het radicaal-rechts gaat, vertelt ze in een café midden in de stad. Van moslims wordt bijvoorbeeld geëist dat ze homoseksualiteit omarmen, maar veel Zweden doen dat ook niet. „Als linkse intellectueel voel ik me bedreigd wanneer er wordt gezegd dat je bepaalde waarden moet onderschrijven, die niet eens door alle Zweden zelf worden onderschreven, om erbij te horen in dit land. Dat heeft haat aangewakkerd en maakt Zweden bijna onleefbaar.” Wat haar betreft mag je denken wat je wil, zolang je er anderen maar geen kwaad mee berokkent.
„Iedereen blijft hangen in het migratieverhaal”, zegt de linkse intellectueel Kajsa Ekis Ekman in Stockholm.
Ze wordt er moe van dat het steeds over migratie gaat, en niet over andere zaken. „Als je kiezers vraagt wat ze de belangrijkste onderwerpen vinden dan staat de welvaartstaat bovenaan: onderwijs, huizenmarkt en gezondheidszorg, maar iedereen blijft hangen in dat migratieverhaal.”
Het grote probleem zit in het onderwijs, stelt ze. In Zweden is één op de drie scholen in particuliere handen, maar anders dan in Nederland betaalt de staat die. „Iedereen kan hier een school runnen: McDonald’s, een religieuze sekte of zelfs een groepje van drie mensen zonder enige kennis van onderwijs. Je krijgt geld van de overheid voor elke leerling die je aantrekt. Het zijn dus geen privéscholen zoals in andere landen, waar je afhankelijk bent van mensen die het kunnen betalen. Hier kan je iedereen aantrekken, en zo flink je eigen zakken vullen.” Het bevordert bovendien het ontstaan van gesloten maatschappelijke bubbels.
Charlotte Wallner (53) uit de wijk Stora Essingen deelt die zorg. „Onderwijs is belangrijk om een open blik te houden en meer verbinding te bereiken.” Ze opende haar bloemenwinkel negen jaar geleden en ziet in haar wijk niet dat er veel is veranderd. Ze weet dat Zweden harder is geworden, maar zij gaat gewoon voor „liefde”, zegt ze met een glimlach.
Martin Engblom (49), die op de drempel van de bloemenwinkel staat, is bevreesder. „Ik zie deze verkiezingen als een soort referendum: willen we meer of minder extreem rechts?” Hij wil minder.
Om een open blik te houden, heb je goed onderwijs nodig, vertelt bloemiste Charlotte Wallner in haar winkel.
Dat de Alternative für Deutschland (AfD) in de Duitse deelstaat Saksen-Anhalt 44 procent van de stemmen haalde, biedt geen garantie voor succes in Zweden, zegt Maria Rosander terwijl ze haar folders uitdeelt. Ze vindt haar Zweden Democraten niet te vergelijken met de AfD. „Die zijn echt extreem hoor. Wij zijn bijvoorbeeld wél tegen Rusland. En zij willen iedereen weg die niet Duits is, bij ons hoeft niet iedereen weg. Mensen mogen best blijven zolang ze maar de Zweedse waarden omarmen en geen moskeeën willen, of schulden hebben. Moslims krijgen doordat de Sociaal-democraten zo lang aan de macht zijn geweest meer voordelen dan anderen. Dat draaien we terug.”
Hoofdschuddend hoort Eva Christeriernin (45), die op het plein in Uppsalla staat, het aan. „De overwinning van de AfD is wel degelijk om je rot te schrikken. Conservatisme en racisme spreiden zich over Europa uit, en helaas ontkomt ook Zweden daar niet aan.”