AfD in Saksen-Anhalt Als de AfD na de verkiezingsoverwinning in de Duitse deelstaat Saksen-Anhalt gaat regeren, kan dit merkbaar worden in allerlei domeinen, van onderwijs tot politie. Ook zijn er zorgen dat AfD-bewindspersonen gevoelige informatie kunnen doorsluizen naar Rusland.
AfD-lijsttrekker Ulrich Siegmund viert de overwinning van zijn partij met de partijleiders Tino Chrupalla en Alice Weidel (rechts).
Stel dat de extreemrechtse partij Alternative für Deutschland (AfD) gaat regeren in Saksen-Anhalt, wat kan de partij dan veranderen in de deelstaat met 2,2 miljoen inwoners? En waar stuit de AfD op beperkingen vanwege nationale wetgeving?
Ook na de grote verkiezingszege van afgelopen zondag is de eerste regionale AfD-regering nog niet zeker. De AfD haalde 39 van de 83 zetels in de Landtag, het deelstaatparlement. De links-populistische Bündnis Sahra Wagenknecht (BSW) zou de ontbrekende drie zetels voor een meerderheid kunnen leveren. AfD en BSW hebben twee belangrijke programmapunten gemeen: ze zijn allebei hard voor migranten en zacht voor Rusland.
Als het lukt een regering te vormen, zal AfD-lijsttrekker Ulrich Siegmund de radicale voornemens uit zijn verkiezingsprogramma proberen uit te voeren. Zoals voor het onderwijs: kinderen van asielzoekers in aparte klassen, een verbod op de regenboogvlag en genderneutrale taal, minder aandacht voor nazi-Duitsland in de geschiedenisles, verplicht zingen van het volkslied.
De deelstaatregering heeft de vrijheid om onderwijsprogramma’s aan te passen, zegt Marja Verburg, als historicus verbonden aan het Duitsland Instituut Amsterdam. „De deelstaatregeringen hebben best veel bevoegdheden op het gebied van onderwijs. Ze kunnen inhoudelijke zwaartepunten bepalen voor scholen. Afhankelijk van juridische voorwaarden kunnen ze de schoolplicht vervangen door een onderwijsplicht, zodat kinderen ook buiten reguliere scholen onderwijs kunnen krijgen. En ze hebben een stem in de benoeming van schoolleiders.” De regering kan geen leraren ontslaan, omdat ze ambtenaren zijn.
Duitsland heeft een eeuwenoude traditie van decentraal bestuur. De nazi’s maakten daar in 1933 een einde aan, de geallieerden stuurden na de Tweede Wereldoorlog aan op terugkeer naar regionale autonomie. In Oost-Duitsland was van autonomie voor de Länder (deelstaten) geen sprake, die kwam na de Duitse hereniging in 1990.
De zestien Länder hebben zeggenschap over belangrijke domeinen als zorg, onderwijs, cultuur, politie en veiligheid (inclusief eigen inlichtingen- en veiligheidsdiensten). De federale wetgeving gaat onder meer over buitenlands beleid, defensie, geld en douane. De derde categorie betreft terreinen waar staat en deelstaat hun bevoegdheden delen: strafrecht, handelsrecht, gevangeniswezen, verkeer.
Migratie is in principe een zaak voor de bondsregering in Berlijn, zegt Verburg. „De deelstaat gaat wel over de opvang, via de financiering. Een AfD-regering kan ervoor zorgen dat migranten het veel moeilijker krijgen, ook migranten die al lang legaal in Duitsland wonen.” Door het stopzetten van financiering kan zo’n regering veel bereiken, zegt Verburg, ook bij maatschappelijke organisaties. „Ik was in juni bij de organisatie Miteinander in Halle, die onder meer slachtoffers van extreemrechts geweld ondersteunt. Hun subsidie zal verdwijnen als de AfD het voor het zeggen krijgt. Dat heeft grote maatschappelijke gevolgen.”
Op landelijk niveau treden AfD-politici toe tot de Bondsraad, het orgaan van het parlement waarin de deelstaten zijn vertegenwoordigd. Saksen-Anhalt heeft in die raad 4 van de 69 zetels. Verburg: „Dat lijkt weinig, maar door bepaalde thema’s te agenderen of wetsvoorstellen in te dienen kunnen ze invloed uitoefenen. Dat hebben we ook gezien in de Bondsdag. De toon van het debat is veranderd sinds AfD’ers daar in zitten.”
De vrees dat via AfD-politici gevoelige informatie op het gebied van veiligheid en defensie in Rusland belandt is volgens Verburg terecht. Mocht er in Saksen-Anhalt een AfD-minister van Binnenlandse Zaken komen, dan heeft de partij toegang tot informatie van de Duitse veiligheidsdiensten. Die diensten kijken al hoe ze in dat geval de regering van Saksen-Anhalt kunnen uitsluiten van geheime informatie.
Verburg wijst op de ervaring tot nu toe. „De vragen die AfD’ers in deelstaatparlementen en de Bondsdag stellen, lijken een wensenlijstje van Poetin. Het gaat bijvoorbeeld om gedetailleerde informatie over de Duitse inzet van drones en wapens en over de digitale infrastructuur en de energievoorziening.”
De deelstaten stemmen veel beleid af in onderling overleg, zowel op het niveau van ministers als premiers. Bij het overleg van de minister-presidenten is bij verschillende onderwerpen unanimiteit vereist om besluiten te nemen. Een AfD-premier kan dus besluiten blokkeren. Ook AfD-ministers kunnen bij zulke overleggen zand in de machine strooien.
Toevallig is Saksen -Anhalt vanaf 1 oktober voorzitter van het overlegorgaan van de deelstaatpremiers. Om te voorkomen dat een AfD-premier dat overleg gaat voorzitten, heeft de huidige demissionaire premier van Saksen-Anhalt, Sven Schulze (CDU), voorgesteld het voorzitterschap aan een andere deelstaat over te dragen.