25 jaar na 11 september In de hoop de daders te pakken en nieuwe aanslagen te voorkomen, gingen de VS na ’11 september’ weer martelen. 25 jaar later belet deze morele dwaling de berechting van prominente Al-Qaida-verdachten.
Gevangenen in 2002 in marinebasis Guantánamo Bay, Cuba. De regering-Bush detineerde hier honderden terreurverdachten als ‘enemy combatants’ in een bewust gecreëerd juridisch schemergebied. Van hen zitten er nog vijftien vast.
Op de vierde dag dat Khalid Sheikh Mohammed door de Amerikanen onderworpen wordt aan een ‘verzwaard verhoor’, begint hij hun martelmethode te doorzien. Het Al-Qaida-kopstuk en zelfverklaarde brein achter ‘11 september’ is op 1 maart 2003 gevangengenomen in Pakistan. Vanaf 10 maart begint inlichtingendienst CIA hem in een geheim detentiecentrum in Noord-Polen te waterboarden. Vastgebonden op een plank en met een doek over zijn gezicht krijgt hij water in zijn mond gegoten, wat hem het gevoel geeft te verdrinken. Tussen die sessies door stellen ze hem vragen.
Maar op 13 maart begint de Pakistaan door te krijgen dat zijn beulen wel degelijk aan regels gebonden zijn. „Wanneer het watergieten de vastgestelde tijdslimiet naderde, begon hij zijn twee wijsvingers in de lucht te steken”, schrijven CIA’ers die dag in een memo aan hun hoofdkwartier in Langley. „Dit gedrag wijst erop dat het subject alert blijft en vertrouwd is geraakt met sleutelaspecten van het proces.” Hoewel hij „schreeuwt en kronkelt” als hij wordt vastgebonden, „lijkt hij ook vastberaden de plank te tolereren en te stellen dat hij niets te zeggen heeft [over nieuwe terreurcomplotten op Amerikaanse bodem]”.
Een kwart eeuw na 11 september geldt Khalid Sheikh Mohammed (KSM) als de belangrijkste nog levende hoofdverdachte van de jihadistische massamoord op 2.977 mensen in New York, Washington en Pennsylvania. Na hem drie jaar te hebben vastgehouden in meerdere clandestiene ‘black sites’ in Azië en Europa, detineert het Amerikaanse leger hem sinds 2006 op marinebasis Guantánamo Bay in Cuba.
Khalid Sheikh Mohammed in Guantánamo Bay in 2017.
Het is 25 jaar na de terreuraanslagen op 11 september 2001. NRC schrijft hierover:– Analyse: De reputatie van de VS in Europa is nog maar een schim van wat ze was na 11 september 2001– Reportage: ‘9/11 beheerst nog steeds mijn leven’: nabestaanden zoeken al een kwart eeuw naar antwoorden– Commentaar: De keiharde reactie van VS en bondgenoten op 9/11 heeft de wereld er niet veiliger op gemaakt. Integendeel zelfs
Het duurde jaren voordat hij en honderden andere terreurverdachten zicht kregen op een rechtsgang. De toenmalige regering van George W. Bush hield hen als ‘enemy combatants’ vast in een bewust gecreëerd juridisch schemergebied, totdat het Hooggerechtshof bepaalde dat ze recht hadden op een proces. Dat was eerst militair, toen strafrechtelijk en na ingrijpen van het Congres uiteindelijk militair van karakter. Maar of KSM – en andere veronderstelde betrokkenen – nog dit decennium kunnen worden berecht voor hun rol bij de terreuraanslagen, is hoogst onzeker.
Dit laatste hebben de Verenigde Staten geheel aan zichzelf te wijten. In reactie op de collectieve woede en paniek na ‘9/11’ besloot de regering-Bush namelijk dat martelen weer geaccepteerd was teneinde de daders te pakken en nieuwe aanslagen te voorkomen.
De VS hebben zichzelf hiermee op drie manieren schade toegebracht. Ten eerste verspeelden ze met deze schending van het internationaal recht hun positie – toen nog als enige supermacht ter wereld – om anderen terecht te wijzen. Of het nu ging om de behandeling van Oeigoeren door China, Tsjetsjenen door Rusland of de Syrische bevolking door het Assad-regime, telkens was het antwoord: ‘En jullie war on terror en Guantánamo dan?’ Ten tweede belet de morele dwaling ook de berechting van KSM en andere Al-Qaida-verdachten. Afgedwongen getuigenissen zijn in een rechtsstaat – die de VS nog steeds zijn – nooit rechtsgeldig bewijs.
Ten derde is martelen niet alleen moreel verwerpelijk en illegaal, het is vanuit inlichtingenoogpunt ook dom. Het breekt onwillige verdachten niet open, maar zorgt er vaak juist voor dat ze dichtslaan of onbetrouwbare informatie opdissen. Dit was bekend. „Fysieke mishandeling of andere vernederende behandelingen moeten niet alleen verworpen worden omdat ze verkeerd zijn, maar ook omdat ze in het verleden bewezen ineffectief zijn gebleken”, getuigde een CIA-onderdirecteur in 1988 in de Senaatcommissie voor de Inlichtingendiensten. In het handboek dat de dienst begin oktober 2001 nog hanteerde, stond een martelverbod dan ook zwart-op-wit.
Na 9/11 komen de Amerikanen echter in de greep van een wraakzuchtige tikkende-bom-mentaliteit. De supermacht is vernederd door de dodelijkste aanslag ooit op eigen bodem. De inlichtingendiensten krijgen van de regering-Bush de opdracht om zo snel mogelijk antwoord te krijgen op twee kernvragen: waar houdt 9/11-organisator en topman Osama bin Laden zich schuil? En heeft Al-Qaida inderdaad plannen voor een ‘tweede golf’ aan aanslagen, mogelijk op hoge gebouwen aan de Amerikaanse westkust? Het Witte Huis geeft groen licht voor wat eufemistisch ‘enhanced interrogation techniques’ worden genoemd. Die schriftelijke toestemming komt later bekend te staan als de ‘Torture Memo’.
Een gevangene in Guantánamo schreeuwt in zijn cel na het zien van een groep journalisten, die, onder begeleiding van de Amerikaanse defensie, een bezoek brachten aan het strengst beveiligde gedeelte van de basis in 2009.
De praktische instructies en richtlijnen voor deze ‘verzwaarde verhoormethodes’ komen tamelijk provisorisch tot stand. De CIA huurt een bedrijfje in van twee psychologen die eerder werkten binnen het Survival, Evasion, Resistance and Escape-lesprogramma van de Amerikaanse luchtmacht. Dat leert piloten hoe ze moeten overleven in het geval dat ze in vijandig gebied neerstorten of gevangengenomen en gefolterd worden.
De twee psychologen baseren hun martelmethodes op dit programma en gebruiken Abu Zubaydah als hun eerste proefkonijn. Deze Palestijn en veronderstelde Al-Qaida-luitenant wordt begin 2002 opgepakt en daarna in een clandestiene CIA-gevangenis in Thailand wekenlang onder hun toeziend oog onder meer gewaterboard.
Dit waterplanken geldt letterlijk als een middeleeuwse marteltechniek: in de westerse wereld kan het worden teruggevoerd tot de Spaanse inquisitie. Amerikaanse krijgsgevangenen maakten er zelf aan den lijve kennis mee tijdens de oorlog met de Filippijnen (eind negentiende eeuw).
Als Khalid Sheikh Mohammed in maart 2003 in de Pakistaanse stad Rawalpindi wordt opgepakt, zijn de VS anderhalf jaar eerder Afghanistan binnengevallen. Bin Laden hebben ze daar na een massale klopjacht niet kunnen vinden. Mogelijk houdt de topman zich op in het grensgebied met Pakistan of verschuilt hij zich nog dieper in dat buurland.
Met KSM hebben ze nu een van de hoogstgeplaatste Al-Qaida-commandanten in handen weten te krijgen. In een interview met tv-zender Al-Jazeera heeft hij in 2002 bekend nauw betrokken te zijn geweest bij ‘Operatie Heilige Dinsdag’, zoals het 9/11-complot door de jihadisten in codetaal werd genoemd. In datzelfde jaar heeft hij waarschijnlijk meegewerkt aan de planning van de bomaanslagen op Bali, waarbij tweehonderd doden vielen. En vermoedelijk heeft hij in 2002 persoonlijk de Amerikaanse journalist Daniel Pearl van The Wall Street Journal onthoofd, in Pakistan.
Direct na zijn arrestatie wordt KSM door Pakistaanse agenten en CIA-agenten al onderworpen aan slaapdeprivatie. Zodra hij volledig in Amerikaanse detentie komt, begint het martelen pas echt. Hij wordt in zijn gezicht en onderbuik geslagen, bij zijn gezicht gegrepen, in stressposities geketend, moet staand slapen met zijn handen boven zich geketend, hij wordt volledig uitgekleed en met een koude waterstraal bewerkt.
Ook wordt hij psychologisch gemarteld en fysiek vernederd. Verhoorders dreigen zijn kinderen te kunnen vermoorden en hij krijgt via zijn anus een waterinfuus toegediend. Deze ‘rectale hydratatie’ is bedoeld om „totale controle te krijgen over de gevangene”, zal de CIA-verhoorchef later verklaren tegen een inspecteur-generaal van de dienst.
Maar bij KSM haalt het allemaal niets uit. Integendeel: al redelijk snel noteert de CIA dat hij „dichtklapt” door de martelingen. De CIA-onderdirecteur voor operaties belt na een week vanuit Langley dat de druk opgevoerd mag worden. „Ik wil weten wat hij weet en ik wil het snel weten”, zal hij zich zijn telefonische oekaze later zelf herinneren. Het belletje zet de verhoorders ertoe aan om KSM ook te waterboarden.
Deze en veel andere details kwamen naar buiten in 2014 via een kritisch rapport van de Senaatscommissie voor de Inlichtingen, dat het CIA-verhoorprogramma in detail beschrijft. Hieruit blijkt dat de martelsessies weinig opleveren, ook niet als ze opgeschroefd worden in intensiteit en frequentie, waardoor KSM moet overgeven en watervergiftiging oploopt. Ook in combinatie met slaan in zijn gezicht en maag, walling (hard tegen de muur gooien) of hem ruim een week lang (180 uur) wakker houden, levert waterboarding geen nuttige informatie op.
KSM komt wel een paar keer met verklaringen. Onder meer over een vermeend aanslagplan op het financiële hart van Londen en over een complot om tot de islam bekeerde Afro-Amerikanen te ronselen. Maar deze aanknopingspunten blijken bij nader onderzoek vals of hij trekt ze later voor de rechter weer in.
Zijn verhoorders stellen op dag vijf van het waterboarden vast dat de marteltechniek „niet bijdraagt aan het verkrijgen van KSM’s medewerking”. De plaatsvervangend chef van het verhoorprogramma schrijft in een e-mail dat het er op lijkt dat „we terrein verliezen” en dat het waterboarden „mogelijk de bron vergiftigt”. Ook na die observatie gaat het martelen nog tien dagen door. KSM zal in veertien dagen in totaal uiteindelijk zeker 183 keer op de waterplank belanden.
Een gevangene in Guantánamo Bay in 2018, zijn identiteit is onbekend. Advocaat David Remes, van vier gevangenen, zei destijds dat zij „verveeld en gefrustreerd” zijn. „Limbo was nog nooit meer limbo-achtig. Ze zijn alleen aan het wachten, wachten, wachten.”
Een van de drijvende krachten achter het martelbesluit was toenmalig vicepresident Dick Cheney. Nadat Osama bin Laden onder de regering-Obama, in 2011, uiteindelijk opgespoord en gedood kan worden, wil Cheney ook met de eer strijken. Hij zegt dat de ‘verzwaarde verhoortechnieken’ aan dit succes hebben bijgedragen, omdat ze „fenomenale” resultaten opleverden. Het was daarom „een verschrikkelijk precedent” voor Obama om ze kort na zijn aantreden te verbieden.
Cheney durfde dit te beweren omdat Bin Laden uiteindelijk in het vizier van de Amerikanen was gekomen doordat ze zijn vertrouwde boodschapper Abu Ahmed Al–Kuwaiti wisten op te sporen. De CIA hoorde diens naam voor het eerst van het lagere Al-Qaida-lid Hassan Ghul. Hij gaf die echter vrij tijdens normale verhoren (al zou de CIA hem uiteindelijk ook martelen). In de lezing van een oud-CIA-agente vertelde hij er zelfs al over bij een kopje thee met de Koerdische autoriteiten in Irak, nog voordat hij in Amerikaanse hechtenis kwam.
KSM daarentegen loog tijdens zijn verhoren juist over Al-Kuwaiti. Volgens hem speelde Bin Ladens boodschapper geen rol van betekenis meer binnen Al-Qaida.
Zelfs als de VS destijds via martelingen cruciale puzzelstukjes hebben weten los te peuteren, bemoeilijkt dit jaren later de berechting van Al-Qaida-kopstukken. Ook het eisen en opleggen van de doodstraf – waarvan veel Amerikanen menen dat die voor deze mannen gepast zou zijn – wordt door de stroperige en kronkelige rechtsgang bemoeilijkt.
Dit geldt ook voor KSM, die onmiskenbaar bloed aan zijn handen heeft en een goed gedocumenteerde centrale, coördinerende rol speelde bij meerdere dodelijke Al-Qaida-complotten. 9/11 was vermoedelijk zelfs zijn idee.
De militaire aanklagers hadden verklaringen die KSM in de periode van het waterboarden had gegeven al weggelaten uit het strafdossier. Vorige maand verwierp een militaire rechter ook de verklaringen die KSM later tegenover de FBI heeft gegeven. De rechter oordeelde dat de martelingen hierin doorwerken. Ook zou hij niet op zijn rechten zijn gewezen, waaronder het recht om te zwijgen en het recht op een advocaat. De aanklagers zullen hun zaak daarom uit steunbewijs moeten opbouwen.
Eerder is jaren gewerkt aan een schikking. KSM zou schuld bekennen en in ruil niet de doodstraf, maar levenslang krijgen. De aanklagers waren hier mede toe bereid omdat ze twijfelden over de bruikbaarheid van de door marteling verkregen verklaringen. In 2024 besloot toenmalig minister van Defensie Lloyd Austin echter dat er van een schikking geen sprake kan zijn. Het proces begint nu op z’n vroegst in juni 2028.
Een andere 9/11-verdachte, Ramzi Mohammed bin al-Shibh, is volgens de militaire rechter mentaal zelfs te zeer verward om terecht te staan. Volgens zijn advocaten is hij psychisch beschadigd geraakt door de CIA-martelingen. Of hij ooit veroordeeld kan worden, is hoogst onzeker. Hem vrijlaten, zoals uiteindelijk gebeurde met honderden andere niet te vervolgen of onschuldig gebleken Guantánamo-gevangenen, ligt politiek dan weer te gevoelig.
En zo ondervinden de VS nog altijd zelf de gevolgen van de gramschap die in de eerste jaren na 9/11 hun handelen bepaalde. Het Pentagon is van plan om Guantánamo nog tot zeker 2043 open te houden. Vanwege de oplopende leeftijd van sommigen is al regelmatig geriatrische zorg nodig. Van meerdere gevangenen is de gezondheidssituatie, volgens hun advocaten, extra broos door psychische en fysieke klachten die ze zouden hebben overgehouden aan de martelingen.
Het inmiddels verlaten Camp X-Ray op Guantánamo Bay op een foto uit 2013, dat in 2002 gebruikt werd als eerste detentiefacaliteit voor Al-Qaida- en Taliban-strijders die er na 11 september gevangen werden genomen.
Khalid Sheikh Mohammed (1961) is jarenlang in in het geheim vastgehouden en verplaatst voordat hij in Guantánamo Bay terechtkwam. Op veel van deze plekken is hij gemarteld, stelde een Senaatscommissie in 2014 vast.1 maart 2003: arrestatie in Rawalpindi, Pakistan. In elk geval onderworpen aan slaaponthouding.4 of 5 maart 2003: overgebracht naar een Amerikaanse basis in Afghanistan, vermoedelijk bij Bagram. In elk geval geslagen, in het gezicht gegrepen, staand moeten slapen met de handen boven het hoofd gebonden, volledig uitgekleed, rectale spoelingen. KSM verstrekte hier de namen van twee mannen die vervolgens werden opgepakt en gemarteld, maar later onschuldig bleken.7 maart 2003: overgebracht naar een geheime Amerikaanse gevangenis in Polen. Van 14 tot 24 maart zeker 183 keer gewaterboard. Ook: slaap onthouden, geslagen, staand moeten slapen, volledig uitgekleed, tegen de muur gegooid.22 september 2003: overgebracht naar een geheime Amerikaanse gevangenis in Roemenië. Onbekend wat hier precies gebeurd is.Oktober 2005: vermoedelijk overgebracht naar een geheime Amerikaanse gevangenis in Litouwen. Onbekend wat hier precies gebeurd is.Maart 2006: overgebracht naar een geheime Amerikaanse militaire basis in Afghanistan. Onbekend wat hier gebeurd is.5 september 2006: overgebracht naar Guantánamo Bay op Cuba.
Bronnen: Senate Select Committee on Intelligence/The Rendition Project