Terrorismebestrijding
Dit is het dagelijkse commentaar van NRC. Het bevatmeningen, interpretaties en keuzes. Ze worden geschreven door een groepredacteuren, geselecteerd door de hoofdredacteur. In de commentaren laat NRC zien waar het voor staat. Commentaren bieden de lezer eenhandvat, een invalshoek, het is ‘eerste hulp’ bij het nieuws van de dag.
Op 11 september 2001, vrijdag precies 25 jaar geleden, vielen 2.977 doden bij een reeks even verbijsterende als afschuwelijke aanslagen in de VS. De beelden van passagiersvliegtuigen die zich in de iconische Twin Towers boren; van mensen in de val die geen andere uitweg zien dan springen; van gebouwen die live op tv inzakken; van enorme stofwolken, gillende mensen op straat en lijkbleke brandweerlieden. Het zijn beelden die in het collectief geheugen gegrift staan. Menigeen weet nog haarscherp waar hij of zij was op ‘9/11’. De aanslagen werden niet alleen als schokkend ervaren door het grote aantal slachtoffers, maar ook door de locatie. De laatste keer dat de VS zo hard waren geraakt op eigen grondgebied was in 1941, de Japanse verrassingsaanval op Pearl Harbor, midden in de Stille Oceaan. Nu ging het om New York, het Pentagon in Washington en Shanksville, Pennsylvania. Het hart van Amerika, kortom.
Terugdenken aan 9/11 kan echter niet zonder te kijken naar de nasleep. Ook die is even verbijsterend als afschuwelijk. In reactie op de aanslagen begonnen de VS een ‘War on Terror’. Volgens het Costs of War-project heeft die tussen 2001 en 2023 aan 940.000 mensen het leven gekost, tijdens direct aan 9/11 gerelateerde militaire acties in Afghanistan, Syrië, Jemen en Pakistan. Van dit enorme aantal ging het in 432.000 gevallen om burgers, dus vaak niet om militairen, strijders of terroristen. En dit zijn conservatieve schattingen. De onderzoekers achter het project telden daarnaast nog ruim 3,5 miljoen ‘indirecte’ doden, mensen die in latere jaren de dupe werden van de grootschalige vernietiging van economische systemen, gezondheidszorg, infrastructuur en het milieu. Ook in de VS vielen indirect doden, onder wie brandweermensen die giftige dampen hadden ingeademd. Hun aantal wordt geschat op 9.000.
Het voelt wellicht onkies om op de dag dat de VS zijn duizenden doden herdenkt te beginnen over de miljoenen doden die daarna vielen. Menselijk leed zou geen wedstrijd moeten zijn: wie kan de meeste slachtoffers claimen? Tegelijkertijd is proportionaliteit een fundamenteel begrip in het humanitair recht of oorlogsrecht en juist dit principe is in de nasleep van 9/11 sterk onder druk gekomen, zo niet ondermijnd.
Na de aanslagen leek opeens alles gerechtvaardigd. De VS deden een beroep op tientallen bevriende regeringen om te helpen bij het opjagen van vermeende terroristen. In Polen, Litouwen, Roemenië en andere landen werden geheime CIA-gevangenissen (black sites) ingericht om gevangenen buiten het zicht van de rechtsorde te kunnen verhoren. Het martelen van gedetineerden werd formeel toegestaan, in strijd met alle internationale afspraken hierover.
Er werd gelogen over massavernietigingswapens om bondgenoten mee te krijgen in een oorlog tegen Irak. Op Guantánamo Bay werden circa 780 mannen opgesloten, niet zelden aangegeven in ruil voor geld of op andere twijfelachtige gronden. Het overgrote deel werd nooit formeel aangeklaagd. In veel landen kwamen er wetten om terrorismebestrijding makkelijker te maken, bijvoorbeeld met soepelere regels voor surveillance. Deels begrijpelijk, maar ook problematisch als ze vervolgens worden ingezet tegen dissidenten, klimaatactivisten of pro-Palestijnse betogers. Moslims raakten in het verdomhoekje na de aanslagen en door het beleid dat erop volgde.
De overreactie na 9/11 heeft een doos van Pandora geopend die zich moeilijk laat sluiten. Door de grove schendingen van wetten, verdragen en ongeschreven regels is er ruimte ontstaan voor nog meer geweld, nog meer wreedheid, nog meer straffeloosheid. Van de Israëlische genocide op de Gazanen tot Poetins oorlog tegen Oekraïne tot Trumps dodelijke jacht op migranten. Trump is zo bezien ook geen anomalie. Zijn visie is de logische uitkomst van een juridische uitholling die 25 jaar geleden is ingezet, en die ook door zijn voorgangers niet of onvoldoende is gekeerd. Trump geeft zijn land nu het laatste zetje het morele en geopolitieke ravijn in. De VS gelden niet meer als ‘baken van vrijheid’ en zijn verstrikt geraakt in weer een eindeloze oorlog, nu met Iran. Het is een uitkomst waar Osama bin Laden voor zou hebben getekend.
Een land mag zich na een aanval zonder meer verdedigen. Maar het mag hierin niet doorslaan. Niet alleen omdat onschuldige mensen zoveel mogelijk beschermd moeten worden tegen disproportioneel geweld, maar uiteindelijk ook ter bescherming van de eigen ziel, de eigen waarden en principes. In de Odyssee-interpretatie van Christopher Nolan geven de Grieken toe aan bloeddorst en wraakgevoelens. Daarna volgt de lange weg naar huis en vooral: terug naar de eigen menselijkheid. Vijfentwintig jaar na 9/11 maakt ook de Westerse wereld een verdwaalde indruk. In de verte klinkt het gezang van de Sirenen.