25 jaar na 11 september Met heilloze oorlogen in het Midden-Oosten en het overboord zetten van westerse waarden hebben de VS na de aanslagen van 11 september hun hand zwaar overspeeld. President Trump versnelt dat proces.
De puinhopen van Het World Trade Center in New York, na de aanvallen.
Het was voor veel Europeanen vanzelfsprekend om de straat op te gaan, naar de kerk, of een minuut stilte in acht te nemen. Solidariteit met de VS kwam die week van ’11 september’, nu 25 jaar geleden, als water uit de kraan. Politici kozen, kort na de aanslagen die bijna drieduizend levens hadden geëist, zonder aarzeling voor „onbeperkte solidariteit” met de VS, zoals bondskanselier Gerhard Schröder zei. Even was het Westen één. Al was het misschien veelzeggend dat de Nederlandse premier Wim Kok de Amerikanen opriep „waardig” te reageren.
Twee dagen na de aanslag trokken een kleine 200.000 inwoners van Berlijn naar de Brandenburger Tor, waar een zwarte rouwband op was gespannen. Op een podium stonden politici van álle partijen. Bondspresident Johannes Rau sprak troostend en vastberaden. Duitsland staat schouder aan schouder met de VS, zei Rau.
Een paar weken later zou Duitsland voor het eerst sinds de Tweede Wereldoorlog groen licht geven voor deelname aan een militaire operatie buiten Europa. Duitsland ging met andere NAVO-landen jacht maken op Al Qaida-leider Osama bin Laden in Afghanistan. Solidariteit met de VS won het van de Duitse smetvrees voor militaire operaties die deel was geworden van de nationale identiteit.
De uitzending van Duitse militairen was niet voor iedereen vanzelfsprekend. Kanselier Schröder (SPD) zette dissidenten in zijn rood-groene coalitie voor het blok: of jullie keuren deelname aan een internationale troepenmacht in Afghanistan goed, of ik stap op.
Wie zou nu, 25 jaar later, nog zijn politieke carrière in de waagschaal leggen om de VS te hulp te schieten? Toen de VS en Israël begin dit jaar Iran aanvielen zei Europa simpelweg: dit is niet onze oorlog. Een aantal landen, waaronder Spanje, blokkeerde zelfs overvliegrechten of het gebruik van Amerikaanse bases. De Amerikaanse president was des duivels. Tegenwoordig is steun voor de VS eerder een politiek risico dan een politiek gebod.
Dramatische terreuraanslagen met duizenden burgerslachtoffers op Amerikaans grondgebied wekken uiteraard eerder solidariteit op dan een omstreden Amerikaanse president die zich op een ochtend onbesuisd in een onbeheersbaar avontuur stort. Maar het contrast laat goed zien hoe ingrijpend de wereld en de positie van de VS daarin zijn veranderd. De reputatie van de VS in Europa is nog maar een schim van wat ze was. En dat is niet uitsluitend de schuld van Donald Trump met zijn agressieve leiderschapsstijl.
De brandende torens van het World Trade Center op 11 september 2001.
Elke generatie kent zijn politieke moment dat het denken over de wereld definieert. In die dramatische week in september loste het ene historische generatiemoment het andere af.
De politici bij het Brandenburger Tor waren getekend door de val van de Berlijnse Muur: de implosie van het communisme en de Duitse eenwording die erop volgde. De Muur liep tijdens de Koude Oorlog vlak voor de poort langs. Rau en zijn generatiegenoten stonden op die grauwe vrijdagavond als het ware in het decor van hún moment.
Voor veel jongeren in het publiek vóór het podium zou 9/11 de bril worden om naar de wereld te kijken. De aanslagen markeerden het einde van ‘1989’.
In 2001 waren de VS op het hoogtepunt van hun macht. Rusland was een chaos, China nog maar net aan zijn internationale opmars begonnen. In Europa stonden de VS in hoog aanzien. In hun antwoord op 9/11 verspeelden de VS veel van die goodwill.
De VS reageerden op de aanslagen met de War on Terror, die twee decennia zou duren. Wat begon als een speurtocht naar Bin Laden dijde uit tot een poging landen te kneden naar westers evenbeeld. De VS namen niet langer genoegen met terreurbestrijding, „regime change” werd het hogere doel.
De oorlog in Afghanistan werd een kostbare mislukking die in 2021 eindigde met een beschamende en chaotische aftocht uit Kabul. Na jaren strijd namen de Taliban weer bezit van het land. De door de VS geleide aanval op Irak, die snel volgde op het begin van de operatie in Afghanistan, stortte dát land in jarenlange chaos. Er ontstond een machtsvacuüm. In gevangenissen konden geradicaliseerde jihadisten zichzelf organiseren. Het kwam tot een sektarische oorlog tussen soennieten en sjiieten.
De oorlog in Irak legde zo de basis voor terreurbeweging IS. De oorlog tegen terreur legde de kiem voor nieuwe terreur.
De VS en bondgenoten draaiden zich niet alleen vast in heilloze oorlogen met vergaande gevolgen. In de Amerikaanse zucht naar vergelding gingen westerse waarden zonder aarzeling het raam uit. De VS begonnen de oorlog in Irak onder valse voorwendselen: de Irakese leider Saddam Hoessein hád geen massavernietigingswapens. Verdachten werden zonder proces opgepakt en vastgezet, onder andere in Guantánamo Bay. In Irak werd gemarteld, onder meer in Abu Ghraib. De VS hielden zich niet aan normen die ze decennia hadden gepropageerd en verspeelden op die manier het recht om anderen de les te lezen.
Na de aanslagen stak in westerse samenlevingen een storm op die niet is gaan liggen: moslims werden met de nek aangekeken, of op zijn minst gewantrouwd. Opeens lag de vraag op tafel of de islam wel te rijmen is met de uitgangspunten van de westerse samenleving. 9/11 was ook het startschot voor een tragisch debat dat de levens van moslims decennia zou tekenen en het politieke landschap zou herverkavelen.
De Duitse president had het gevaar meteen gezien. Bij de Brandenburger Tor waarschuwde Rau dat de terreur géén excuus mocht zijn om hele bevolkingsgroepen en religies zwart te maken. „Haat mag ons niet tot haat verleiden”. Velen konden die verleiding niet weerstaan.
Als ‘9/11’ de opvolger is van ‘1989’, wat komt dan na ‘9/11’? Welke politieke aardbeving leidt tot langdurige verschuivingen in geopolitieke verhoudingen en wordt door een generatie als háár moment omarmd?
Het ‘formele’ einde van de War on Terror werd bijna naadloos gevolgd door de grootschalige Russische invasie in Oekraïne. Als je in Oekraïne woont, hoef je niet lang na te denken over een opvolger van ‘9/11’.
Voor Oekraïne was de invasie een ramp, voor Europa een politiek keerpunt. Rusland, eerst een moeizame autocratische zakenpartner, werd een vijand. De EU steeg boven zichzelf uit door economische sancties af te kondigen en de aankoop van wapens voor Oekraïne te financieren. Europa levert inmiddels het grootste deel van de hulp en zoekt een manier om Oekraïne stevig aan zich te binden in afwachting van volwaardig EU-lidmaatschap. Rusland pleegt intussen steeds brutaler sabotage op Europees grondgebied en ook dat vraagt om een antwoord.
Tot verbijstering van de Oekraïne-coalitie was de rest van wereld niet van plan om de VS en zijn bondgenoten in Europa te volgen. Veel landen in Afrika, Azië en het Midden-Oosten veroordeelden de agressie, steunden Oekraïne, maar wilden niet optreden tegen Rusland. Het was niet hun oorlog. Rusland kon rekenen op economische en politieke steun van China en bleef lid van de BRICS, de organisatie van machtige landen uit het ‘mondiale zuiden.’
Voor veel mensen werd niet Oekraïne, maar ‘Gaza’ het prisma om naar de wereldpolitiek te kijken. Ook de Israëlische oorlog tegen Palestijnen in Gaza, als antwoord op de aanslagen van Hamas, leidde tot politieke confrontaties tussen landen én tot een lang emotioneel debat. De genocide, de woede over de regering-Netanyahu en de ontgoocheling over de onmacht van politici en het internationaal recht: de Israëlische reactie op 7 oktober bracht honderdduizenden op de been en hield universiteiten en hogescholen in zijn greep.
De woede richtte zich ook op de VS die lang niets deden om Israël af te remmen en zich lieten meesleuren in een onnodige en onrechtmatige oorlog tegen Iran. Alsof de VS niets hebben geleerd van de war on terror.
In de twee decennia na ‘9/11’ gingen de VS hun gang in de wereld, maar ze zochten nog bondgenoten én spanden zich nog enigszins in om goedkeuring van de internationale gemeenschap te krijgen. Onder Trump plegen de VS zelfs geen lippendienst meer aan internationale afspraken over orde en recht.
Voor Trump is de wereld een plek om geld te verdienen. Zijn bondgenoten behandelt hij als satellietstaten die moeten gehoorzamen of als wingewesten die hogere invoertarieven moeten betalen. Tijdens het tweede presidentschap van Donald Trump is „onbeperkte solidariteit” met de VS niets meer dan een echo uit een lang vervlogen tijdperk.