De dood van de Bosnisch-Servische legerleider Ratko Mladic in de gevangenis in Den Haag eind augustus confronteerde me weer eens met het goed-of-foutdenken dat de mensheid beheerst. Was Mladic nu een genadeloze schurk of een vaderlandslievende held? Gezien de onschuldige slachtoffers van Srebrenica ligt dat eerste nogal voor de hand. Maar wat me fascineert is dat zo’n Mladic tot aan het einde van zijn leven vasthield aan het gelijk van de dappere patriot.
Ik las iets vergelijkbaars in Die Geschichte in mir, het autobiografische boek van de Duitse topdiplomaat Rüdiger von Fritsch (1953). Behalve dat Von Fritsch voortreffelijk schrijft, heeft hij tussen 2014 en 2019 als ambassadeur in Moskou gediend. Dagelijks was hij er getuige van hoe Poetin met waarheid en leugen goochelde. Het deed hem steeds denken aan het conflict in zijn jeugd met zijn vader, die een fanatieke nazi was.
Na zijn pensionering begon Von Fritsch aan zijn relaas, dat in wezen over alle Mladic’en van deze wereld gaat. Centrale figuur is zijn vader Thomas von Fritsch (1909-2006), telg uit een adellijk geslacht. Thomas groeit aanvankelijk op in Duits-Zuidwest-Afrika, waar zijn vader, Alexander von Fritsch, een grote boerderij bezit. De oorlog van 1914-1918 maakt een abrupt einde aan dat koloniale bestaan. Terwijl zijn vrouw en kinderen in Afrika achterblijven, vecht Alexander als officier van het keizerlijke leger in Europa. Daar maakt hij de Duitse nederlaag mee en verliest hij in 1923 de rest van zijn fortuin.
Toch mag Thomas rechten studeren in Heidelberg. Via zijn vrienden van het studentencorps komt hij in 1928 in aanraking met de opkomende partij van Adolf Hitler. Meteen ziet hij het licht van een nieuwe, nationaalsocialistische samenleving. Tot aan zijn dood zal dat licht voor hem blijven branden. Thomas maakt een carrière in de partij en bereikt zijn hoogtepunt als hij in 1941 de leiding krijgt over het binnenlands bestuur van het sinds kort op de Sovjet-Unie veroverde Litouwen. Twee jaar later trouwt hij met zijn secretaresse, de 19-jarige Baltisch-Duitse barones Annie von Hahn, die net als hij geniet van het bestuurswerk.
Zoals Thomas na de oorlog tegen zijn kinderen zou zeggen was hij in Litouwen vooral verantwoordelijk voor burgerzaken. Van de uitroeiing van de Joden had hij zogenaamd niets gemerkt, ook al stak hij zijn antisemitisme niet onder stoelen of banken. Tot aan zijn dood zal hij dat volhouden. En natuurlijk leidt dat tot felle botsingen met zijn kinderen, die op school te horen hebben gekregen wat er onder Hitler voor misdaden zijn gepleegd.
Tegelijkertijd is Thomas een lieve, zorgzame vader. Zijn kinderen zijn dol op hem. De harmonie in het gezin wordt hoogstens verstoord als het aan tafel over de Hitlertijd gaat. En juist de vraag hoe je desondanks toch kunt houden van zo’n foute vader maakt Die Geschichte in mir tot zo’n fascinerend boek. Tenslotte was de dochter van Mladic daar niet toe in staat. Want toen ze hoorde wat haar vader allemaal op zijn kerfstok had, pleegde ze zelfmoord.