Amerikaanse literatuur Rachel Cusk schreef een roman over een filmster die enige trekken heeft van Natalie Portman. Mag dat zomaar? Daarover ontstond ophef. Je zou bijna vergeten dat Cusk een heel goed boek heeft geschreven. En sinds wanneer moet literatuur lief zijn?
Natalie Portman in de film ‘Black Swan’ (2010).
In 2006 zond het satirische Amerikaanse TV programma Saturday Night Live een sketch uit met de actrice Natalie Portman, waarin ze rapt over haar wilde leven: „What you want Natalie? To drink and fight! / What you need Natalie? To fuck all night!” Maar Natalie, vraagt een geschokte interviewer, hou je geen rekening met alle kinderen die tegen je op kijken? „All the kids looking up to me can suck my dick!” Portman rapt vol overgave, heeft een woeste blik in haar ogen, maakt obscene gebaren en ziet eruit alsof ze met liefde je neus zou breken. „Slit your throat”, schreeuwt ze, „and pour nitrous down the hole / I’ll kill your fucking dog for fun so don’t push me!” Ze lijkt er, in de video, absoluut toe in staat.
Rachel Cusk: Leven van M. (Life of M) Vert. Auke Leistra. De Bezige Bij, 160 blz. €22,99
Dat dit hilarisch is, komt vooral door Portmans reputatie als Hollywood’s darling. Ze is een van de meest geliefde filmsterren van de VS, niet alleen mooi, succesvol en waanzinnig getalenteerd, maar ook nog slim (ze studeerde aan Harvard), sympathiek, bescheiden en van onbesproken gedrag, iemand die – zeldzaam in Hollywood – nog nooit een publieke faux pas heeft begaan. Portman is het tegenovergestelde van een enfant terrible; niet het type dat echt je hond zal omleggen. Portman is nice.
Misschien dat er daarom zoveel ophef is over de nieuwe roman van Rachel Cusk, Het leven van M, waarin Cusk een filmster ten tonele brengt die op het eerste gezicht nogal lijkt op Natalie Portman. Het gebeurt niet vaak dat een avant-garderoman – tegelijk een filosofische beschouwing over het fenomeen roem – van een schrijver die bekend staat om haar experimentele, ondoordringbare werk, al voor verschijning de tabloids haalt. De Britse Telegraph noemt het een „literary assassination” van Portman, Hollywood Reporter kopt: „How Natalie Portman Got Caught in Novelist Rachel Cusk’s Autofiction Trap” en The Cut vraagt: „How Much Natalie Portman Gossip Is Actually in Life of M?”
De schrijvers van deze stukken zijn veelal verontwaardigd. Hoe durft Rachel Cusk zo aan de haal te gaan met die arme Natalie! En Portman had Cusk nog wel tot twee keer toe uitverkozen voor haar Instagram Book Club (190.000 leden) – in 2022 interviewde ze de schrijver over haar roman Second Place en in 2024 besprak ze Cusk’s Parade. Sterker nog, Cusk is een van Portmans favoriete schrijvers; in een Instagram post schreef ze diep onder de indruk te zijn van de manier waarop Cusk „disrupts form and the conventions of storytelling”. En dan is dit haar beloning? Niet eerlijk! Geen wonder dat iedereen boos is. Dit is hoe Cusk schrijft, verzucht een anonieme bron uit de Britse uitgeverswereld, „Rachel steals from people’s lives and mines acquaintances.” Haar werk, zegt een anonieme criticus tegen de Times, „is deeply unkind to people.”
Maar stelen uit de levens van vrienden, bekenden en familieleden is wat alle schrijvers doen (schrijvers, zei Joan Didion al, „doen altijd iemand in de uitverkoop”) en sinds wanneer is het de taak van de literatuur om aardig te zijn? Als we aardige boeken willen, lezen we wel Nijntje. Het is moeilijk om in de ophef over Leven van M geen seksisme te zien. Als Cusks collega-autofictionalist Ben Lerner een boek geschreven had dat losjes op Matt Damon was gebaseerd, had daar geen haan naar gekraaid. Sterker nog, Lerner was geprezen om zijn durf, zijn originaliteit en zijn diepe inzichten in dit en dat en niemand had geklaagd dat hij niet aardig was. Aan de basis van de kritiek op Cusk ligt het aloude idee dat meisjes lief moeten zijn (en jongens stoer).
Door al het rumoer rondom Leven van M, dat begon als een verhaal in de New Yorker, is het niet eenvoudig om de roman nog enigszins neutraal te benaderen. Is het een goed boek? Wat maakt een boek goed? Je vergeet het bijna met al dat getetter in je oren. In dit soort momenten grijp ik graag terug naar wat George Saunders ooit schreef over zijn redacteur bij de New Yorker. Deze redacteur was bijzonder kritisch over een verhaal van Saunders. „Maar vind je er ook iets goed aan?” vraagt een steeds onzekerder wordende Saunders wanhopig. „Nou ja,” mijmert de redacteur. „Ik lees een zin. En ik vind hem goed genoeg om door te gaan naar de volgende zin.” Ik las Leven van M in een halve dag uit. Dat kon omdat het maar 170 pagina’s lang is, maar ook omdat ik het niet weg kon leggen. Ik las een zin, en nog een, en nog een, en ik vergat te eten. Dat is best wat, voor een boek zonder plot, zonder ontwikkeling, zonder de dingen die een roman doorgaans tot een roman maken – personages met namen bijvoorbeeld, die dingen meemaken en zo.
Want waar gaat Leven van M nou eigenlijk over? „Een tijdje geleden”, opent het, „zei ik tegen de actrice M dat ik overwoog haar autobiografie te gaan schrijven. Dat idee stond haar wel aan. Ze doet niet moeilijk. Zou je het gewoon verzinnen? vroeg ze.”
Deze eerste paragraaf geeft mooi de hele roman in een notendop: een schrijver (man/vrouw/x) verzint de biografie van een beroemde filmster. Hier gaan we meteen heel diep de fictie in. De autobiografie schrijven van iemand anders, dat is direct verdacht, dat is het territorium van Gertrude Stein en haar The Autobiography of Alice B Toklas (1933). Stein gebruikt haar vriendin hier als spiegel om zichzelf in te zien; Toklas is de aanleiding, niet het onderwerp.
Voor filmliefhebbers is het overduidelijk dat Cusk voor haar M inderdaad het een en ander leent uit het cv van Portman. M werd, net als Portman, al jong beroemd doordat ze speelde in een film waarmee er in één klap „een eind was gekomen aan haar kindertijd”. Het script van deze film bevatte meerdere seksueel getinte scènes waartegen de moeder van M bezwaar had getekend en die daarop werden geschrapt. Dit overkwam Portman met haar eerste film Léon: The Professional (1994). Net als Portman, die voor haar weergaloze rol in Black Swan in 2011 een Oscar won, wordt M „gekozen voor de hoofdrol in een film over een jong meisje dat als prima ballerina voor een ballet was gekozen.” Net als Portman, die het gezicht is van Dior, is M „ook model voor een bekend merk.” Vanuit de bushokjes kijkt ze op je neer, „gehuld in de roze bloesems van de lente”. En net als Portman (en Cusk) woont M (net als de naamloze schrijver/verteller) in een stad die onbenoemd blijft, maar onmiskenbaar Parijs is.
Maar voor aandachtige lezers is het overduidelijk dat dit geen boek over Natalie Portman is, en ook niet echt een (auto)biografie van M. De verteller weet niets over M („Toen ik haar voor het eerst ontmoette, had ik geen idee wie ze was”, geeft ze meteen toe), gaat nooit naar de bioscoop en is niet geïnteresseerd in films. Ongeveer de minst geschikte persoon om het levensverhaal van een bekende actrice te schrijven, zou je kunnen zeggen.
Cusk gebruikt de oppervlakkige feiten uit het leven van Portman – feiten die iedereen met toegang tot het internet in vijf minuten bij elkaar gegoogeld heeft – voor een vlijmscherpe analyse van wat het met je doet als je al je hele leven beroemd bent. Mensen denken dat ze M kennen, „omdat ze zoveel van haar gezien hebben”. Als iedereen denkt dat ze je kennen, kun je dan jezelf nog kennen?
Wat M het allerliefst wil, is normaal zijn. De moeilijkheid is dat M al zo lang beroemd is dat ze geen idee heeft hoe het is om normaal te zijn. Daarbij maakt haar grote bekendheid dat niemand zich ooit normaal kan gedragen in haar bijzijn – ook de verteller realiseert zich al snel dat ze in M’s gezelschap niet zichzelf kan zijn: „Het was alsof ik acteerde, terwijl M overkwam als echt en authentiek.” Maar die authenticiteit is schijn, M is zo ver van de werkelijkheid verwijderd dat ze alleen nog maar kan doen alsof ze authentiek is. Al haar gedrag is ingestudeerd, om zo normaal mogelijk te lijken.
Als ze nadenkt, bijvoorbeeld, heeft ze „even de neiging om haar voorhoofd te fronsen. Maar is dat wat mensen echt doen als ze nadenken?” En wanneer ze met een vriendin afspreekt in een café is ze afgeleid, maar dat geeft niet: „ze is er bedreven in de indruk te wekken dat ze luistert.” Alleen als ze acteert heeft M het gevoel dat ze geen rol hoeft te spelen.
In de roman gaat de verteller zich al snel zozeer met M identificeren dat ze van ‘wij’ begint te spreken. „We laten onze honden uit, we brengen onze kinderen naar school, we werken aan onze projecten”, of „Het is zondag, en het besef dat niemand hoeft te werken is voor ons wel enigszins verwarrend. Wij zijn in zekere zin altijd aan het werk.” Het is alsof de verteller M als een soort dubbelganger gaat zien.
Op deze manier gaat Leven van M een mooie en betekenisvolle dialoog aan met Portmans bekendste film, Black Swann. Ook hier is het thema van de dubbelganger belangrijk: de labiele Nina speelt de hoofdrol in Tsjaikovsky’s Zwanenmeer, ze vertolkt zowel de witte zwaan Odette als de zwarte zwaan Odile en kan deze loodzware rol eigenlijk niet aan. In de loop van de film lijkt haar persoonlijkheid steeds meer in tweeën gesplitst te worden, waardoor Nina haar eigen dubbelganger wordt. Niet voor niets komen zowel in de film als in Cusks roman opvallend veel spiegels en spiegelingen voor.
De verteller voelt zich, in het dagelijks leven, onbelangrijk, ongezien en dit is waarom ze zich aan M spiegelt: „Wellicht was niet gezien worden equivalent aan gezien worden door iedereen.”
Aan het eind van de roman laat de verteller M wat fragmenten lezen „van waar alleen ik aan refereerde als ons project.” M is niet blij. „Het bevalt me niet hoe je me neerzet, zei ze. Het is gewoon kwetsend. Maar dat ben jij niet, zei ik. Het is niet iemand.” Je zet me neer als iemand zonder enige menselijkheid, klaagt M. „Maar je speelt alleen maar een rol, zei ik. En die rol heb ik bedacht. Dus als dat zo is, dan geldt dat voor mij.”
Hier legt Cusk heel duidelijk haar project uit – het is fictie! dit is een roman! ik heb het allemaal verzonnen! – te duidelijk, vond ik. Maar, blijkbaar, niet duidelijk genoeg voor alle boze mensen die denken dat Cusk een boek over Natalie Portman heeft geschreven.