25 jaar na 11 september Nabestaanden van slachtoffers van de terreuraanslagen van 11 september 2001 strijden sindsdien voor meer onderzoek naar het handelen van de Amerikaanse overheid en voor gerechtigheid. Sommigen gingen mee in complotdenken. „Ik verdween volledig in het konijnenhol van die buitenissige theorie.”
De skyline van Manhattan en Ground Zero, gezien vanaf de herdenkingsplek voor 9/11 in Bayonne, New Jersey.
Op 11 september 2001 verloor Kristen Breitweiser twee ankers in haar leven. Haar man, de vader van haar tweejarige dochtertje, plotsklaps. Live op televisie zag zij, om 9.03 uur, „de explosie: hoe het tweede vliegtuig zich in zijn gebouw boorde, vrijwel precies op de plek waar Ron zich bevond”. Geleidelijk raakte ze, „tragisch genoeg”, ook al haar vertrouwen kwijt in het Amerikaanse rechtssysteem – in haar land.
Van haar man werden stukje bij beetje delen teruggevonden. Zijn gegraveerde trouwring, een maand na de aanslag. Zijn rechterarm, van schouder tot en met vingers, pas vijf jaar later. Die bleek achtergebleven in een koelcel. Haar geloof in enige vorm van gerechtigheid brokkelde ondertussen steeds verder af.
Breitweiser heeft een kwart eeuw gestreden voor méér onderzoek naar de aanloop, méér openbaarheid en verantwoording over het falen van de Amerikaanse overheid, vooral de geheime diensten, méér schadevergoeding voor de nabestaanden, méér nationale en internationale gerechtigheid, mínder oorlog in naam van haar omgekomen echtgenoot.
Kristen Breitweiser (55) verloor op 11 september 2001 haar echtgenoot. Haar destijds tweejarige dochter maakte deze zomer dit portret.
Van voorstedelijke huisvrouw werd ze activist. Namens weduwen die zich verenigden als de ‘Jersey Girls‘, bepleitte Breitweiser (55) haar zaak voor vier verschillende presidenten, honderden Congresleden en in talloze interviews. Tot begin dit jaar bleef ze hoopvol dat ze bij de regering-Trump alsnog iets van closure, betekenisvolle afsluiting, gedaan kon krijgen. Maar ook dat idee „ging in rook op”.
„Het beheerst nog steeds mijn leven. Ik heb geen nieuwe liefde gevonden, niet meer kinderen gekregen. Na een kwart eeuw moeten we ons erbij neerleggen dat we waarschijnlijk geen greintje gerechtigheid zullen krijgen voor de moord op onze dierbaren. We hebben nog steeds geen enkel inzicht in het hoe en waarom”, zegt ze. Ze gelooft niets van de aankondiging dat het proces tegen Khalid Sheikh Mohammed, de voornaamste van de vijftien verdachten die nog vastzitten op de Amerikaanse basis Guantánamo Bay in Cuba, in 2028 moet beginnen. „Niemand zal ooit berecht worden.”
Vijfentwintig jaar na de terreuraanslagen in New York en op het Pentagon herdenken de Verenigde Staten de 2.977 doden die vielen op ‘9/11’. Nabestaanden staan vrijdag centraal bij een ceremonie op Ground Zero, waar inmiddels nieuwe wolkenkrabbers verrezen zijn. Een museum en twee watervallen met daarop de namen van alle slachtoffers memoreren de aanval op de Twin Towers permanent.
Dit ‘jubileum’ ligt de focus op het bereiken van de jongere generaties die de aanval door negentien vliegtuigkapers van de islamistische terreurorganisatie Al-Qaida niet bewust, of helemaal niet, meemaakten. De naar schatting honderd miljoen Amerikanen „die geen herinnering hebben aan de dag die onze stad en ons land voorgoed heeft veranderd”, aldus de organisatie. Die wellicht niet weten wie Al-Qaida-leider Osama bin Laden was. Disney verzorgt bij de herdenking een „inspirerende en opbeurende afsluiting”, belooft het officiële programma.
Breitweiser zal er niet bij zijn. Ze is verhuisd naar de bergen van Colorado, vertelt ze aan de telefoon. Weg bij de stad waar de torens en haar wereld instortten. Ook toen ze in New Jersey en New York woonde, vermeed ze de rampplek. „Ik zal geen voet zetten in dat museum. Die fonteinen klinken mij als geschreeuw in de oren. Ik ervaar ze niet als louterend of betekenisvol.” Ze is kritisch op de optimistische toon van de herdenking. „Het gaat altijd maar over ‘veerkracht’ en ‘overlevenden’, nooit over het totale gebrek aan gerechtigheid voor de weduwen en kinderen.”
Op Ground Zero in New York memoreren een museum en twee watervallen met daarop de namen van alle slachtoffers de aanval op de Twin Towers permanent.
De nagedachtenis van de slachtoffers is voor verschillende doelen ingezet. Politiek en militair door president George W. Bush, om Afghanistan en – controversiëler – Irak binnen te vallen. Als gevolg van zijn war on terror kwamen naar schatting ruim 940.000 mensen om. Verregaande spionagemacht en de nu beruchte immigratiepolitie ICE hebben hun bestaan eraan te danken.
Ook nabestaanden zelf hebben de slachtoffers moreel ingeroepen. Sommigen verenigden zich om de buitenlandse oorlogen te veroordelen, die zouden niet in hun naam gevoerd mogen worden. Anderen wakkerden anti-moslimsentimenten aan. Zo zetten nabestaanden zich in tegen de uitbreiding van een islamitisch gemeenschapscentrum in de buurt van het World Trade Center (WTC). Dat werd een van de bepalende cultuuroorlogtwisten tijdens Barack Obama’s presidentschap. Nu verzetten zij zich tegen de aanwezigheid van de eerste islamitische burgemeester van New York, Zohran Mamdani, bij de herdenking dit jaar.
Daarnaast zijn er de complottheorieën, die meteen na de aanslag opborrelden. Waren de geheime diensten CIA en FBI betrokken? Hoe kon het dat naast de Twin Towers nog een lager gebouw van het WTC instortte? Nine eleven werd de eerste ramp waarbij alternatieve versies van de werkelijkheid zich even snel online verspreidden als het vuur dat de torens deed instorten, maar nog veel langer smeulden. Het gebrek aan antwoorden over wat de regering wist, had moeten weten en had moeten voorkomen, frustreert nabestaanden tot op de dag van vandaag. Elk schandaal bewijst voor hen dat ze bedonderd worden. Deze week nog bleek dat bestuurders hebben gelogen over de luchtkwaliteit in New York na de aanslag.
Zoals elke werkdag was de moeder van Drew DePalma die dinsdagochtend in september al naar haar werk in New York vertrokken voordat hij wakker was. Het verzekeringsbedrijf waar zij forensisch accountant was, bezette precies de verdiepingen waar het eerste vliegtuig om 8.46 uur ’s ochtends insloeg. Jean DePalma was 42 jaar en had twee jonge kinderen, precies zoals hij nu. In zijn kantoor in Somerville, New Jersey, hangt een foto van haar en hem uit de jaren tachtig op een prikbord vol visitekaartjes en tekeningen van zijn eigen dochter en zoon.
Hij zal zich altijd de eindeloze ingesprektoon herinneren van toen hij haar die dag probeerde mobiel te bellen. De meeste Amerikanen, zegt hij, voelen helemaal niks bij 11 september. „Voor wie er niemand verloren heeft, hier of in de daaropvolgende oorlogen, of niet uit de buurt van New York komt, zou de ramp net zo goed in Australië gebeurd kunnen zijn.” Terwijl de aanslagen hun land en de wereld blijvend veranderd hebben.
Drew DePalma verloor op 11 september zijn moeder.
Ook Drew DePalma vermijdt de herdenking. Hij woont en werkt ruim een uur van het WTC, maar hij is alleen kort na de ramp bij Ground Zero geweest. „Zodra het daar veilig was zijn we een keer een kaarsje gaan aansteken. Het was vreselijk deprimerend: overal hingen nog posters met de gezichten van vermisten.” Van zijn moeder werd nooit iets teruggevonden, wat hem als tiener hoop gaf dat ze nog leefde. „Ik dacht, misschien heeft ze geheugenverlies en zwerft ze ergens op straat? Ik heb altijd een heel klein beetje hoop gehouden.”
Beelden van de aanslag, de oorlogen die erop volgden en de theorieën die erover bestonden, vermeed hij toen hij ging studeren en daarna aan de slag ging bij een bedrijf dat de klimaatbeheersing van grote commerciële gebouwen aanlegt. „Ik leefde als een struisvogel wat betreft 9/11. Ik hield me helemaal niet bezig met de technische en politieke details van die dag en accepteerde de officiële uitleg als waar.”
Totdat hij tien jaar geleden voor zijn werk op een conferentie was en daar een standje trof van een club van architecten en ingenieurs die beweert dat de torens niet ingestort kunnen zijn door de impact van de vliegtuigen en daaropvolgende brand, maar dat er vooraf explosieven geplaatst zouden moeten zijn. Veel aanhangers van die complottheorie geloven dat de regering van George Bush daarbij betrokken was.
DePalma maakte een praatje en raakte gefascineerd door de suggestie dat de officiële lezing van de aanslag een leugen zou kunnen zijn. „Op dat moment in mijn leven stond ik open voor meer informatie over, een alternatieve kijk op, de aanslag. Niet alleen hoe de gebouwen zijn ingestort, maar waarom alles gebeurd is, of het voorkomen had kunnen worden en de oorlogen die we daarna begonnen”, zegt DePalma. „Ik verdween volledig in het konijnenhol van die buitenissige theorie.”
Nachtenlang zat hij achter zijn computer rapporten te lezen en documentaires te kijken over de technische en politieke theorieën. „Het gaf me een doel. Een manier om dichter bij mijn moeder te komen en voor haar op te komen.” Als forensisch accountant voor een verzekeringsmaatschappij onderzocht zij na rampen, orkanen en de garagebom in het WTC in 1993 of er geen fraude gepleegd werd rond de materiële schade. Nu probeerde hij, met zijn kennis van grote gebouwen, haar dood tot de bodem uit te zoeken.
Inmiddels is DePalma weer enigszins uit zijn complothol gekropen. „Ik heb me erbij neergelegd dat ik de hele waarheid waarschijnlijk nooit zal weten. En dat die mijn moeder ook niet terug zou brengen.” Zijn algemene scepsis tegenover de gevestigde orde is gebleven. De laatste keer dat hij op een kandidaat van een van de twee grote partijen stemde, was in 2016. „Ik dacht dat Donald Trump, als buitenstaander en als New Yorker, meer over 9/11 in de openbaarheid zou brengen, maar hij bleek even ingekapseld als andere politici.”
DePalma was één van de complotgezinden die in 2021 uit een documentaireserie van Spike Lee werd geknipt, nadat de filmmaker kritiek kreeg dat hij podium bood aan wappies. „Hij of zijn geldschieters werden bang gemaakt door de cancelcultuur in onze samenleving”, zegt DePalma. „Of uitzending is ze door de overheid verboden.”
Niet alle nabestaanden zijn aanwezig bij de officiële herdenkingen in New York. Kristen Breitweiser is kritisch op de optimistische toon, omdat het „nooit [gaat] over het totale gebrek aan gerechtigheid voor de weduwen en kinderen”.
Zo blijft elke vertelling van 11 september verdacht voor nabestaanden, wier wantrouwen exemplarisch is voor de hele Amerikaanse samenleving. De politieke en technische onderzoeken die het Congres heeft laten uitvoeren, zullen hen nooit bekoren. DePalma blijft betwijfelen hoe het technisch mogelijk was dat er niets van zijn moeder is teruggevonden.
Kristen Breitweiser blijft de Amerikaanse overheid verwijten „documentatie en bewijzen achter te houden”. In haar hoofd speelt ze nog steeds het moment af dat haar man haar die ochtend belde om te vertellen dat ze zich geen zorgen hoefde te maken. Hij zat op de 94ste verdieping van het gebouw dat niet geraakt was. „Als hem niet verboden was het pand te verlaten, had hij nog geleefd. Niemand heeft daar verantwoordelijkheid voor genomen.” Breitweiser zegt dat ze sinds 2001 helemaal niet meer gestemd heeft.
Hun beider voornaamste grief is niet op alternatieve feiten gebaseerd: de Amerikaanse overheid had de aanslag kunnen voorkomen, ze had de terroristen op de radar. „Ik laat me niet wegzetten als een complotgek”, zegt Breitweiser. DePalma: „Ik ben niet van de complotten.”
Los van elkaar vertellen ze op de herdenkingsdag zelf een wandeling door de natuur te zullen maken, ver weg van de ceremonie in New York. Wel is Breitweiser van plan haar man 25 jaar na zijn dood eindelijk uit te strooien. Toen hij in onderdelen bij haar werd terugbezorgd, heeft zij die allemaal laten cremeren, maar nooit uitgestrooid. „De kans dat we meer van hem terugkrijgen is inmiddels nihil. Het wordt tijd om hem een definitieve rustplaats te geven.”
De slachtoffers van de aanslagen van 11 september 2001 vallen op te delen in vijf categorieën:
De 2.191 mensen die in de Twin Towers werkten, van Wall Street-handelaars tot schoonmakers.
De 246 inzittenden, piloten en stewardessen op de vier vluchten die gekaapt werden.
De 125 militairen en burgers in het Pentagon.
De 415 brandweerlieden en politieagenten die na de aanslag het rampgebied in gestuurd waren en daar omkwamen.
Naar schatting 9.425 mensen die werden ingezet of in de zuidpunt van Manhattan woonden, zijn later aan de consequenties overleden, vooral aan kanker.
Vijfentwintig jaar na de terreuraanslagen in New York en op het Pentagon herdenken de VS deze week de 2.977 doden die vielen op nine eleven.