Mensenrechten Rusland Mensenrechtenadvocaten reageren bezorgd op de beslissing van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens in Straatsburg om de behandeling van 879 zaken uit Rusland te staken. Klagers reageren ontzet. „Hoe heeft dit kunnen gebeuren!? Het Hof was de laatste hoop van het dorp.”
Rouwenden bewijzen op 16 februari 2024 in Sint-Petersburg de laatste eer aan de Russische oppositiepoliticus Aleksej Navalny na zijn dood in de gevangenis op 47-jarige leeftijd.
In september 2014 arriveerden twaalf gepantserde voertuigen in het dorpje Vremenny, in de Russische deelrepubliek Dagestan in de noordelijke Kaukasus, en trokken bewapende Russische veiligheidstroepen het dorp binnen. Zonder uitleg begonnen ze aan huiszoekingen, de honderden doodsbange inwoners werden naar een zogenoemd ‘filtratiekamp’ gebracht, opgezet in de lokale brandweerkazerne. Daar werden ze een voor een ondervraagd en gedwongen om dna af te staan. Ondertussen werden ze mishandeld en werden hun huizen verwoest en in brand gestoken.Tijdens de „contraterroristische operatie” zoals de dagenlange nachtmerrie door de Russische autoriteiten werd genoemd, werden de mannelijke inwoners uit het dorp verdreven. „Het maakt ons niet uit waar je naartoe gaat. Wegwezen”, kreeg Moerad Moeradov, een vader van vier, te horen. Tijd om spullen te pakken kreeg hij niet, laat staan een verklaring voor de inval. Zeven ‘terroristen’ werden gedood, vier mannen werden opgepakt en gemarteld. Een van hen werd nooit teruggevonden. Hun verhalen werden opgetekend in het rapport ‘Onzichtbare oorlog’ uit 2015 van Human Rights Watch. Toen Rusland niet van plan bleek de daders te straffen, spande de Russische mensenrechtenorganisatie Memorial (die in Rusland sinds 2021 is verboden) in 2017 een zaak aan bij het Europees Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM) in Straatsburg: de plek waar slachtoffers van statelijk geweld terechtkunnen wanneer zij geen gehoor krijgen in eigen land. Tenminste, dat was de situatie tot maart 2022, toen Rusland als straf voor de invasie van Oekraïne uit de Raad van Europa werd gezet en ophield verdragspartner te zijn bij het Europees mensenrechtenverdrag. Moskou was er niet rouwig om: het voerde per omgaande een wet in die bepaalt dat het uitspraken van het EHRM niet hoeft na te leven. 15.000 onbehandelde klachten bleven liggen.
De kans op gerechtigheid lijkt voor Russen nu verkeken. Vorige week maakte het EHRM bekend dat het 879 Russische zaken van zijn lijst schrapt. Niet omdat zij niet ontvankelijk zijn, maar vanwege de achterstanden en werkdruk. In de persverklaring noemt het Hof het „niet langer noodzakelijk” om de resterende klachten tegen Rusland te onderzoeken, aangezien ze gaan over kwesties die „reeds voldoende” zijn behandeld en de hoge kosten „niet rechtvaardigen”. Uitgezonderd zijn zaken die verband houden met interstatelijke conflicten in Oekraïne en Georgië, waaronder ook die van de MH17.
Het Hof benadrukt dat het besluit Rusland niet ontslaat van zijn verantwoordelijkheden en verplicht blijft reeds opgelegde schadevergoedingen te betalen. Ook kunnen zaken later weer opgepakt worden. Mensenrechtenverdedigers reageerden niettemin geschokt. „Een van de schandelijkste beslissingen die het Hof ooit heeft genomen”, schreven mensenrechtenadvocaat Natalia Sekretarjeva en Grigori Vajpan van Memorial in een vlammend opiniestuk in The Moscow Times. „Deze situatie is niet zozeer problematisch voor het Rusland van vandaag als wel voor zijn toekomst – en voor de toekomst van het Europees recht”, reageert Tamilla Imanova, advocaat bij Memorial, in een app-bericht aan NRC.
Klagers reageren ontzet, vertelt ze. „Ik heb het twee keer gelezen met een brok in mijn keel. Hoe heeft dit kunnen gebeuren!? Het EHRM was de laatste hoop van het dorp. Ik heb er geen woorden voor – alleen maar rauwe emotie”, schreef een inwoner uit Vremenny.
De dossiers bevatten honderden zaken van individuen wegens vervolging, marteling of moord – op journalisten, activisten en politici. Onder hen aanklachten van de vorige maand tot 11 jaar veroordeelde oppositiepoliticus Lev Sjlosberg en de in 2024 vermoorde Aleksej Navalny. De oudste onbehandelde zaak op de lijst stamt uit 2007.
Imanova wijst op de spottende berichten, afgelopen dagen in pro-Russische media, waarin Russen wordt verteld dat ze niet op het Hof hoeven te rekenen. „Ze behandelen alleen zaken van anti-Russische agenten en door het Westen gefinancierde oppositiefiguren, terwijl gewone mensen ze totaal niet interesseren”, luidt de strekking.
De beslissing legt een ander probleem bloot: de lange behandeltijden van het EHRM. „De situatie is vreemd, aangezien het Hof erin geslaagd is om recentere klachten uit 2020 in behandeling te nemen, terwijl individuele klachten uit 2007 en 2010 jarenlang onbehandeld bleven”, schreef het Centre de la Protection Internationale, een organisatie die zich bezighoudt met zaken uit Rusland, Armenië en Oekraïne, in een reactie. Het centrum zegt begrip te hebben voor de overmacht, maar roept op tot onderzoek naar de procedures bij het EHRM.