Een vervalste Van Gogh kan verdacht overtuigend zijn, maar dat de échte Zeegezicht bij Les Saintes-Maries-de-la-Mer in een directe vergelijking op het eerste gezicht de nepper blijkt te zijn, is hoogst bijzonder te noemen.
schrijft voor de Volkskrant over beeldende kunst en erfgoed.
Wat maakt een Van Gogh tot een Van Gogh? Tijdens een uitstapje deze zomer stuitte ik in een hoekje van het Kröller-Müller Museum op een schilderij met de titel Zeegezicht bij Les Saintes-Maries-de-la-Mer.
Blauwe zee, groenige branding en een paar scheepjes. Alles geschilderd in dat typische Van Gogh-idioom: korte toetsen in parallel verlopende tinten, stevig in de verf. Ook de lijst was identiek aan die van de andere Van Goghs uit de collectie.
Tot zover niets bijzonders. Alleen dateerde dit schilderij van 35 jaar na het overlijden van Van Gogh. En voor wie de boodschap nog niet helemaal had meegekregen: op de wand erachter stond de droge mededeling: ‘GEEN/NO Vincent van Gogh’.
In de rubriek ‘Kunstwerk van de week’ bespreekt de Volkskrant elke week een kunstwerk dat juist nu om aandacht vraagt.
Dit schilderij blijkt de kwade fee die niet is uitgenodigd voor de tentoonstelling die op 15 september in het museum opent, met alle 88 Van Goghs uit de collectie. Maar nu hangt het er nog, tot 13 september: een vervalsing, gemaakt door de beruchte Leonhard Wacker, zoals het bordje naast het schilderij vertelt.
Elk Nederlands museum heeft wel een paar vervalsingen in zijn depot, ooit voor echt aangezien en later ontmaskerd. Een enkele keer hangen ze op zaal. Dan is de vervalsing zo roemrucht dat het museum er een hoek voor vrijmaakt. Leuk en leerzaam. En de vraag die bij je opkomt, altijd, is: zou ik dit schilderij ook zonder bijschrift hebben herkend als vals?
Bij Van Gogh hebben we het voordeel van de enorme hoeveelheid documentatie rond zijn oeuvre. Zo hangt er in het Van Gogh Museum nóg een Zeegezicht bij Les Saintes-Maries-de-la-Mer, ditmaal wel een echte, gemaakt in het voorjaar van 1888 tijdens een tripje naar het gelijknamige plaatsje aan de Middellandse Zee.
Kijkend naar de twee schilderijen zou je even kunnen denken dat juist de echte vals is: een beetje atypisch, met in elkaar overvloeiende toetsen en een rare rode signatuur linksonder: Vincent. Maar het geval wil dat Van Gogh over zijn echte zeegezicht uitvoerig berichtte aan zijn broer. Over de zee ‘met een kleur als van makrelen’. En ook over die signatuur, ‘omdat ik een rode noot in het groen wilde hebben’.
Achteraf zijn we allemaal kunstdetectives. Zo is ook mijn observatie achteraf dat Wackers schilderij als het ware iets té ‘typisch Van Gogh’ is. Parallelle toetsjes, stevige verf, en iets van de Japanse prenten waar Van Gogh zo van hield. Het schilderij heeft iets keurigs in zijn Van Goghigheid.
Wat ontbreekt is een kwaliteit waar in de 17de eeuw al een woord voor was: lossigheid. Vrijheid van handeling waardoor de verf tot leven komt.
Het is allemaal gepraat van de scheidsrechters na de wedstrijd. Had Wackers zeegezicht rustig als 89ste Van Gogh gehangen naast diens Gezicht op het stadje Saintes-Marie-de-la-Mer, dan had ook ik er vermoedelijk weinig van gevonden. De ene Van Gogh is de andere niet. En hoeveel vervalsingen hangen er nu in onze musea kalmpjes door te gaan voor echt? Een stuk of wat. Vast en zeker.
Wie Leonhard Wacker
Wat Geen/NO Vincent van Gogh, Zeegezicht te Sainte-Maries-de-la-Mer
Waar De valse Van Gogh uit circa 1925/1927 is t/m 13 september te zien in het Kröller-Müller Museum in Otterlo. Daarna maakt hij plaats voor 88 echte Van Goghs uit de collectie