Wie aan de werkelijkheid van Musk wil ontsnappen, kan toe met de Nederlandse inbreng in de virtualrealitysectie van het festival: een droomvlucht door een gedegenereerde wereld.
is filmredacteur van de Volkskrant.
De meest verontrustende film op de 83ste editie van het filmfestival van Venetië betreft dit jaar een documentaire. Musk is een vier uur lang portret van het leven van de techvisionair die de mensheid wil redden met zijn elektrische auto’s en een raketlijndienst naar Mars, maar die ondertussen zelf een acute bedreiging vormt voor die mensheid met zijn verenigde economische, technologische, politieke én militaire macht (de satellieten). Een gewetenloze narcist en leugenaar, zoals de uitvoerig gedocumenteerde film van Oscarwinnaar Alex Gibney betoogt, wiens talent bovenal bestaat uit het zich toe-eigenen van uitvindingen van anderen.
‘Er heerste een enorme, bijna existentiële angst onder de mensen die we benaderden om mee te werken’, vertelt Gibney op de persconferentie van Musk in het festivalpaleis op het Lido. De 72-jarige Amerikaanse filmmaker pakte al vaker (juridisch) heikele onderwerpen aan in zijn documentaires, van de Scientology-kerk (Going Clear) tot het Enron-schandaal (Enron: the Smartest Guys in the Room). Hij wist uiteindelijk een groot aantal mensen te spreken die de huidige rijkste man ter wereld van dichtbij meemaakten: van oud-zakenpartners en diep ingevoerde techjournalisten tot Musks eerste ex-vrouw en zijn vader.
Musk zelf heeft nog niet gereageerd op de documentaire over zijn leven. Maar nog voor Gibney goed en wel aan zijn onderzoek was begonnen, liet het onderwerp op zijn medium X al weten dat het een ‘hit piece’ zou worden, een afrekening.
Een van de ex-vriendinnen van Musk, de voorheen conservatieve influencer Ashley St. Clair, is ook meegereisd naar Venetië om de première bij te wonen. Als de moeder van Musks (dertiende) kind zegt ze van hem een geheimhoudingscontract van 40 miljoen dollar aangeboden te hebben gekregen, maar dat weigerde ze te tekenen.
Het gevaar, waarschuwt ze in de documentaire, is dat we Musk óf als held óf als clown zien. Terwijl we eigenlijk niet weten waarmee hij bezig is, of wat zijn bedoelingen zijn. ‘Zijn meest moeizame relatie is die met de waarheid.’ Ook de enorme, over veel moeders verspreide kinderschare komt ter sprake: volgens St. Clair wenst Musk, geïnspireerd door Dzjengis Khan, een ‘legioen’ van kinderen na te laten. Musk houdt, net als sommige van zijn collega-techmiljardairs, ook alvast rekening met een burgeroorlogscenario voor de toekomst.
Alhoewel hij niet meewerkte aan de documentaire, verschijnt Musk wel sprekend in beeld, als game-achtige digitale verschijning; Gibney liet daartoe alles wat de tech-ondernemer ooit publiekelijk zei, of schreef, invoeren in een computer. Dat de mens zich mogelijk in een computersimulatie bevindt, blijkt zijn meest gebezigde uitspraak.
Gibney snijdt diep in zijn onderwerp. Hij toont hoe Musk de door zelfrijdende auto’s veroorzaakte verkeersdoden wegmoffelde, en een mogelijke strafzaak daarvoor ontliep door (weer) met Trump aan te pappen. En dat Musk indirect verantwoordelijk is voor miljoenen doden met zijn Doge-project, waarbij zijn piepjonge ondergeschikten rücksichtslos snoeiden in de Amerikaanse overheidsuitgaven. De toegang die Musk daarbij kreeg tot de persoonlijke gegevens van miljoenen Amerikanen, waarschuwt een vooraanstaand expert op het gebied van artificiële intelligentie, vormt een schatkist voor wie een AI-bedrijf bezit, zoals Musk. En voor wie verkiezingen wil beïnvloeden of ontwrichten, of dit al doet. ‘Ik denk dat hij een wereldwijde rechtse agenda nastreeft’, zegt Gibney in Venetië. ‘Zowel uit ideologische als om zeer praktische en financiële redenen.’
Musk, in Venetië buiten de competitie geplaatst, is voor de Amerikaanse markt aangekocht door HBO. Wanneer de documentaire te zien zal zijn in Nederland is nog niet bekend.
Wie alvast een kijkje wil nemen in de (of een) toekomstige wereld, kan toe op het oude mini-eilandje Del Lazzaretto, pal naast het Lido-eiland. Daar, waar ooit de melaatsen werden afgezonderd, bevindt zich nu een selectie van immersieve filmkunst met meerdere Nederlandse producties, waaronder de virtualrealityfilm Honeyboys.
Met een VR-bril en koptelefoon op zweven bezoekers achter een wit gordijntje één voor één door een volledig op consumptie gerichte standenmaatschappij. Binnen door de vuilstort, om vervolgens door de krochten van een stad verder te zweven: langs een sorteerplek, een smoezelige nachtclub, een soort darkroom of een lopende band met vrouwen die vreemd fruit eten (is het fruit?). We volgen een paspopachtig naakt (en piemelloos) menselijk wezen: de bezorger in deze gedegenereerde wereld. Om uiteindelijk in een lusthof voor de gefortuneerde klasse te belanden.
Een soort Droomvlucht, à la de Efteling-attractie, maar dan anders.
‘Een wereld die helemaal gebouwd is op consumptie en verlangens’, legt VR-filmmaker Tibor de Jong (34) uit. ‘Een soort allegorische spiegel.’
Hij kwam op het idee toen hij een artikel las over een Chinese stad die tijdens de pandemie volledig afgesloten was. ‘Alleen de influencers werkten nog, met hun vanuit huis verkochte shit. En de bezorgers die de spullen rondbrachten. De wisselwerking tussen die twee, daar zag ik een poëtische parallel in voor onze echte wereld. Wat als dat alles is wat er is?’
Honeyboys is van hem en Doris Konings (34), tevens zijn geliefde en partner in hun studio Nemo Vos. ‘Ik regisseer. Doris doet alle moeilijke dingen, van het animeren tot de server aan de praat houden.’
Bijna veertig minuten duurt hun VR-film; lang voor het genre. ‘Op een gegeven moment zit zo’n bril niet echt lekker meer, daar moet je wel rekening mee houden.’
Maar eenmaal ondergedompeld in hun wonderlijke duistere wereld, waar heel veel te ontdekken valt, vóélt de gespendeerde tijd aanmerkelijk korter. De instrumentale muziek onderweg is van muzikant en eenmansband Spinvis (Erik de Jong), die ook is meegereisd voor de wereldpremière in Venetië. Hij is de vader van de regisseur. ‘Dat hielp wel: normaal moet je een muzikant per uur betalen, maar nu konden we het hele project écht samen doen. Soms pasten we onze werelden ook iets aan, vanwege zijn muziek. We werkten als een soort familiebakkerij.’
Nederland valt dit jaar extra op in het VR-programma van Venetië, met maar liefst drie selecties in de competitie voor immersieve cinema. Naast Honeyboys dingt ook Nothing to See Here (Celine Daemen) mee, en Amsterdam 1652: De handen van de stad (Nienke Huitenga Broeren), dat door meerdere personen tegelijk te beleven is.
Behalve langs een reeks buitenlandse festivals zal de film van De Jong en Konings ook nog door Nederland reizen, onder meer langs IFFR in Rotterdam, het Eye Filmmuseum in Amsterdam en verschillende filmhuizen. Hun vorige VR-film, 8 miljard ikken (2024), werd enkel in eigen land al door zo’n vijfduizend mensen bekeken.
Konings: ‘We zijn ook best wel activistisch: we vinden het belangrijk dat zoveel mogelijk mensen VR ervaren. Dat hun ervaring met VR niet blijft hangen in iets als zombies schieten, of zo’n achtbaanrit. Dit medium is heel goed om een leuke, trippy ervaring te bieden.’
De Jong: ‘Met VR kun je mensen, als ze eenmaal die bril op hebben en in die wereld zitten, ook dingen laten zien waar ze misschien liever niet naar zouden kijken. Maar waar ze dan tóch wel plezier in hebben.’
Zo bieden ze hun films soms ook nachtelijk aan, op dancefeesten. Konings: ‘We hebben zelf dertig VR-brillen, dus dat kan.’
De Jong: ‘Dan staat een dakdekker helemaal uit z’n plaat te gaan op een hardcorefeest, die vervolgens naar je experimentele VR-film van 36 minuten gaat kijken. En je dan na afloop vraagt of hij nóg een keer mag. Dat heb je echt alleen met dit medium. Met een schilderij is dat toch lastiger.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant