Zes vragen over intrekking licentie ON! Was het Hitler-fragment doorslaggevend in de aanloop naar het voorlopige besluit van minister Letschert om Ongehoord Nederland uit het bestel te nemen? En hoe gaat het nu verder? Zes vragen en antwoorden.
Minister Rianne Letschert (Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, D66), dinsdag bij haar persconferentie over omroep ON!
Het is het „zwaarste middel” dat ze tot haar beschikking heeft. Minister Rianne Letschert (Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, D66) begint de procedure om Ongehoord Nederland (ON!) uit het publieke bestel te krijgen, kondigde ze dinsdag aan tijdens een persconferentie.
Waarom is Letschert zo voorzichtig over ‘de inhoud’ van de programmering? En welke rol speelde het het online fragment waarbij de inmiddels vertrokken hoofdredacteur Joost Niemöller een toespraak van Adolf Hitler instemmend besprak?
Zes vragen en antwoorden over het besluit van Letschert.
Wouter Hins, emeritus hoogleraar Mediarecht aan de Universiteit Leiden, verwacht dat Letschert haar zin zal krijgen, maar voorlopig zal ON! blijven uitzenden. De omroep krijgt eerst de tijd om te reageren, waarna de minister met een definitief besluit komt. Omroepbaas Peter Vlemmix heeft gezegd „elke juridische mogelijkheid” aan te willen grijpen. De omroep kan nog in bezwaar gaan bij het ministerie en een voorlopige voorziening aanvragen bij de rechter.
Uiteindelijk kan ON! het besluit ook nog aanvechten bij de bestuursrechter en zelfs bij het het Europees Hof. Hins: „In theorie is het mogelijk dat de omroep nog tot 2029 kan uitzenden bij de NPO.”
In de oorspronkelijke erkenningsperiode zou 2026 het laatste jaar zijn van ON! als zogenoemde ‘aspirant’. De omroep profiteert echter van de aangekondigde stelselwijziging, waarvoor het (destijds demissionaire) kabinet Rutte-IV een verlenging van de concessieperiode met twee jaar voor omroepen instelde. ON! kan daarom nog tot en met 2028 door. De omroep geeft ongeveer 4 miljoen euro belastinggeld uit per jaar.
Het vergrootglas ligt op ON! sinds dit voorjaar een kritisch rapport verscheen van de Evaluatiecommissie, die door de Raad van Toezicht van de NPO is ingesteld en in de Mediawet een rol speelt bij de weging van aspirant-omroepen. Sindsdien buigt Letschert zich over de toekomst van ON!, al heeft zij altijd willen leunen op het oordeel van de NPO en het Commissariaat voor de Media. Zoals het hoort volgens de Mediawet.
ON! noemde het rapport onzorgvuldig en eenzijdig. Opnieuw bewijs volgens de NPO dat de verschillen tussen andere omroepen en ON! „onoverbrugbaar” zijn. Alle andere omroepen wensten inmiddels dat ON! uit het bestel genomen zou worden, net als overigens een meerderheid in de Tweede Kamer. Maar op 24 augustus schreef het NPO-bestuur aan de minister dat het niet zag hoe het hier aan tegemoet kon komen.
Letschert stond daarmee tot twee weken geleden nog met lege handen.
Dat komt door de inspanningen van het Commissariaat voor de Media, de waakhond die toeziet op naleving van de Mediawet. Die beet zich vanaf 2024 vast in de probleemomroep. Eerdere verzoeken van de NPO om zich uit te spreken tegen twee uitzendingen die als haatzaaiend konden worden opgevat, legde het CvdM in 2022 en 2023 naast zich neer. Latere gebreken rond belangenverstrengeling en gebrek aan financiële transparantie leidden wel tot sancties.
Waarschijnlijk doorslaggevend. Het CvdM greep afgelopen donderdag het Hitler-fragment aan om de diverse misdragingen van ON! in een advies te gieten aan de minister om de erkenning in te trekken.
Het CvdM markeert het fragment zelf als „een kantelmoment”. Maar het is onduidelijk of zonder het Hitler-filmpje ook zo’n stevig advies zou zijn opgesteld. Een woordvoerder kon hier woensdag niet direct commentaar op geven. De sancties over belangenverstrengeling zijn mogelijk op zichzelf te licht voor het paardenmiddel van het afnemen van de licentie. Wel stond in het persbericht dat er nog een onderzoek naar de journalistieke betrouwbaarheid van ON! aankomt. Het Hitler-fragment zou daar nog in zijn meegenomen.
De NPO volgde na het weekend met een soortgelijke oproep tot intrekking. Die kwam pas nadat het ministerie in een brief op 27 augustus „verduidelijking” had gegeven rondom de juridische mogelijkheden voor de NPO. Die brief kwam twee dagen na de ophef over het Hitler-filmpje, maar heeft volgens een woordvoerder van OCW geen relatie met hun oproep.
De „inhoudelijke beoordeling” van de programmering was, zo zei Letschert dinsdag, niet de directe reden om te besluiten tot het intrekken van de erkenning van de omroep. Waarom sprak ze zich niet duidelijker uit?
„Anders zou de politiek zich bemoeien met de keuzes van de pers, en dat perkt de persvrijheid in”, zegt Wouter Hins. „De mediawet is er juist voor bedoeld om een scheiding tussen de politiek en de media te houden.” Eerder had ze het fragment in de Tweede Kamer wel „verwerpelijk, schandalig en onnodig” genoemd.
Letschert weet ook dat ON! weliswaar matig bekeken wordt – het belangrijkste programma Ongehoord Nieuws is maar twee keer per week rond lunchtijd te zien – en van de ooit ruim 50.000 leden is nog maar zo’n twee derde over. Wel heeft ON! een duidelijke doelgroep (anti-immigratie, anti-EU, overheidswantrouwend) die zich verder met het NPO-aanbod niet bediend voelt. Zo’n dertig procent van het electoraat, stelt ON! zelf.
Het NPO-bestuur legde destijds het schenden van de journalistieke code uit als een gebrek aan bereidheid tot samenwerking binnen het bestel. De basis hiervoor waren twee rapporten van de onafhankelijke ombudsman van de NPO. Staatssecretaris Gunay Uslu (D66) oordeelde destijds dat de sprong via de journalistieke code en de ombudsman niet vastgelegd is in „kaders voor sturing en bevordering van samenwerking” in de Mediawet. Het Commissariaat heeft die kaders wél, schreef ze.
Haar opvolger Steven van Weyenberg boog iets mee met de NPO, maar ook hij hield het intrekkingsverzoek af in het definitieve besluit.
Letscherts positie is in die zin nu veel steviger. Het kwetsbaarst acht Hins nu de totstandkoming van het NPO-advies tot intrekking. „Vorige maand nog zeiden ze, op basis van Uslu’s oordeel destijds, dat er niet genoeg juridische basis zou zijn. Als ik advocaat zou zijn van ON! wist ik het wel.”