Tapijt van Bayeux Het tapijt van Bayeux is vanaf 10 september te zien in het British Museum in Londen. Wat maakt dit elfde-eeuwse tapijt zo bijzonder? Bianca Stigter gidst langs elf cruciale scènes uit het tapijt.
Het tapijt van Bayeux is voor het eerst sinds de elfde eeuw terug in Engeland. De tentoonstelling van het tapijt in het British Museum in Londen belooft de blockbuster van 2026 te worden. Het is voor het eerst dat het kwetsbare linnen werk wordt uitgeleend. De bezoeker kan in de ‘Bayeux Tapestry Experience’ in veertig minuten langs het zeventig meter lange borduurwerk lopen, dat voor het eerst liggend wordt gepresenteerd, en contact leggen met de elfde eeuw.
Hier vast elf scènes uit het tapijt, waarop niet Willem de Veroveraar, maar het borduurwerk zelf zegeviert. Wat maakt dit elfde-eeuwse tapijt zo bijzonder?
Het tapijt van Bayeux begint bij het begin, met Eduard de Belijder die op de Engelse troon zit. De voorste man naast hem is waarschijnlijk Harold Godwinson, de tragische held van het verhaal dat op het tapijt verteld zal worden. Vermoedelijk gaat Harold in opdracht van koning Eduard, die geen kinderen had, naar Normandië om hertog Willem te verzekeren van de troonsopvolging. Maar na de dood van Eduard zal Harold, graaf van Wessex, zelf op de troon gaan zitten.
Volgens Willem, hertog van Normandië en achterneef van Eduard, is dat onrechtmatig. Daarom valt hij Engeland binnen en wint vervolgens, op 14 oktober 1066, de slag bij Hastings. Dit is het verhaal dat op het tapijt wordt verteld. Veel relevante gebeurtenissen zijn in deze versie van de veroveraar weggelaten – het had nog veel langer dan 70 meter kunnen zijn. Tot 1793 werd het borduurwerk (strikt genomen is het geen tapijt), meestal opgerold in een kist, in de kathedraal van Bayeux bewaard. Omstreeks 1800 werden bovenaan het tapijt cijfers aangebracht die het stripverhaal verdelen in 58 scènes.
Harold reist naar Normandië. De graaf, waarschijnlijk het personage met de valk in zijn hand, en een kompaan, hebben hun schoenen en kousen uitgetrokken en hun tuniek opgeschort om hun kleding droog te houden als ze door het water waden, weergegeven door een paar golvende lijntjes. Van dit soort details wemelt het op het tapijt, dat daardoor veel meer is dan een kroniek, ook in de stroken boven en onder het hoofdverhaal. Daarop zijn vaak dieren te zien, van paarden tot draken, die op de een of andere manier verband houden met dat verhaal. Maar hoe? De scène hier linksonderaan met een kraai en een vos en een cirkeltje tussen hen in is wel gezien als een verbeelding van een fabel van Aesopus, ook in de middeleeuwen populair. Of kijken we naar een hond en een meeuw die een kokkel laat vallen om die open te breken? Zien we hier moralisme of realisme? Of allebei?
Harold raakt door een storm uit koers en wordt in Frankrijk gevangen genomen door graaf Guy van Ponthieu. Hij zal uiteindelijk bevrijd worden door Willem en dan een eed zweren die Willems recht op de Engelse troon bevestigt. Hier rijden twee boodschappers van Willem, zoals aangegeven wordt in de tituli, de Latijnse teksten boven de afbeeldingen in het hoofdverhaal. Dat ze haast hebben, wordt mooi duidelijk door hun horizontaal geborduurde haren. Deze boodschappers galopperen.
Zulke details geven aan hoe levendig het tapijt is en hoe goed de makers met de mogelijkheden van hun medium omgaan. Het linnen is geborduurd met wol, geverfd in verschillende kleuren afkomstig van de planten wede (voor blauw), meekrap (voor rood) en wouw (voor geel). De kleuren zijn in de loop der eeuwen vervaagd, vooral die van latere restauraties.
Van de 626 mensen die op het tapijt zijn afgebeeld, naast 190 paarden, 37 bomen, 37 schepen, 35 honden en 33 gebouwen, zijn er slechts zes vrouw, drie in de marges en drie in het hoofdverhaal. De tekst vermeldt „waar een geestelijke en Aelfgyva”. Er zijn wel een aantal Aelfgyva’s uit deze tijd bekend maar het verhaal waarin ze hier figureert is onbekend. Streelt de geestelijke haar of slaat hij? In de onderste marge zit een man die gespiegeld ongeveer in dezelfde houding als de geestelijke is afgebeeld. Hij is naakt en zijn penis is nogal prominent. Gaat het hier om een soort #MeToo-verhaal? Deze penis is slechts een van de talloze penissen die op het al zo viriele tapijt staan, de meeste van paarden – de hengsten van Harold en Willem hebben de grootste. In 2025 ontdekte een historicus in de marge onder scène 7 nog een penis, die onder een tuniek bungelt. Of is dat toch een schede voor een zwaard?
De tweede vrouw op het tapijt is waarschijnlijk Edith van Wessex, die onder de woorden ‘in lecto’ op scènes 27 en 28 rouwt om de dood van koning Eduard in de nacht van 4 op 5 januari 1066. Zij was de vrouw van Eduard en een zus van Harold. Net als Aelfgyva draagt ze een sluier en wist daarmee haar tranen. Volgens sommige historici zou de voormalige koningin wel eens de opdrachtgever voor het tapijt kunnen zijn, al heeft Odo, bisschop van Bayeux en halfbroer van Willem de Veroveraar, betere papieren. Ediths houding op het tapijt is wel een van de indicaties dat het tapijt waarschijnlijk in of bij Canterbury is gemaakt, waar in kloosters een aantal geïllustreerde handschriften waren gemaakt of bewaard met motieven die ook op het tapijt voorkomen, waaronder het Utrechts psalter. Wie het tapijt daar heeft ontworpen is dan weer onbekend, net zoals wie het geborduurd hebben. Dat waren waarschijnlijk vrouwen, volgens sommigen nonnen, volgens anderen vrouwen van adel die na de slag naar een klooster gevlucht waren, vrouwen wier mannen of vaders misschien wel tijdens de slag bij Hastings waren gesneuveld.
Vlak nadat Harold op de troon is gezet, uitverkoren door Engelse edelen, zien we een groep mannen naar een ster wijzen. Het is de eerste bekende afbeelding van komeet Halley, die ongeveer iedere 76 jaar vanaf de aarde te zien is. De laatste keer was in 1986. Halley wordt weer verwacht in 2061, bijna duizend jaar na de waarneming op het tapijt van Bayeux, in april 1066, een paar maanden na de kroning van Harold. Dit detail is een van de dingen die de mensen van toen en van nu en van alle tijden verbindt; we kunnen aan de hemel allemaal hetzelfde zien, hoeveel er op aarde ook is veranderd. De ‘ster’ werd toen vooral gezien als een onheilspellend voorteken, dat in ieder geval in deze Normandische versie van het verhaal uitkwam. Harold hoorde niet op de troon. In de marge van scene 32, waarin de koning misschien over de komeet wordt verteld, verschijnen ongekleurde, lege schepen. Misschien een voorafschaduwing van de invasie die komen gaat?
Het tapijt van Bayeux gaat over politieke en militaire historie. Het werd waarschijnlijk gemaakt in de jaren 1070. De makers – wie dat ook waren – hebben ook oog voor materiële geschiedenis. We zien de ridders niet alleen vechten in hun maliënkolders – de Normandiërs te paard, de Angelsaksen te voet – we zien ook hoe die vervoerd worden, hangend aan een paal die rust op de schouders van twee mannen, waarop ook nog een aantal zwaarden liggen. De hele uitrusting, inclusief neushelm, moet zwaar hebben gewogen. Hier gaan de Normandiërs scheep met maliënkolders, een vat en een kruik wijn. Een groot vat wijn wordt door een man op een kar voortgetrokken.
De troepen moesten ook eten. Volgens het Bayeux Museum bestond het leger uit ongeveer 8.000 man. Hier zien we hoe het eten bereid wordt. Er zijn stukken vlees en een kippetje of andere vogel die als een soort kebabs boven een vuur geroosterd worden, er hangt een grote ketel boven een vuur; in een volgende scène zien we dat er ook vis en pasteien werden geserveerd. Het zier er bijna gezellig uit, als een kampeertocht. Maar in de voorgaande scène hebben we al gezien dat het leger al dat voedsel niet uit Normandië heeft meegenomen. We zien soldaten foerageren. Waarschijnlijk dwongen zij de lokale bevolking eten af te staan.
Het tapijt laat vooral de oorlog op het slagveld zien. Deze scène onthult wat er daarbuiten gebeurt. We zien hier de derde vrouw die op het fries van het tapijt staat afgebeeld. Ze staat voor een huis dat door soldaten in brand wordt gestoken. Misschien smeekt ze om genade. Meestal wordt ervan uitgegaan dat de vrouw en haar zoon (?) op de vlucht slaan en dat de mannen Normandiërs zijn. Sommige historici houden de mogelijkheid open dat het Engelsen zijn, die zelf hun land verwoesten – de tactiek van de verschroeide aarde. Uit kronieken blijkt dat de Normandiërs in Engeland vooral na de slag bij Hastings vreselijk hebben huisgehouden, de zogenoemde ‘Harrying of the North’. Historica Janina Ramirez zegt in The Observer: ”Wat ik bij die hele kwestie van 1066 echt op de voorgrond wil plaatsen, is dat we het hier over een genocide hebben. De Normandiërs kwamen hierheen en vernietigden de Engelse cultuur, de Engelse samenleving en het Engelse volk. Het was afschuwelijk. En nu verpakken we het als verovering en glorie.”
Scene 57, de voorlaatste scène, is de beroemdste van het tapijt. ‘Harold rex interfectus est’, staat erboven, koning Harold werd gedood. Maar wie is Harold? De eerste gedachte is dat Harold de man is die met schild links van het paard staat. Hij lijkt een pijl uit zijn oog te trekken. Maar de pijl is waarschijnlijk in de 19de eeuw toegevoegd of aangepast tijdens een restauratie. Harold zou ook de man kunnen zijn die rechts van het paard ter aarde valt. Hij kan het ook allebei zijn, als we aanvaarden dat de scène geen momentopname is maar een soort film. De marge raakt ondertussen gevuld met steeds meer lijken. Mannen zijn al begonnen de gesneuvelden van hun uitrusting te ontdoen. Ook dat is oorlog, zegt het tapijt.
Onderaan de laatste scène liggen naakte Engelsen in stukken. In het hoofdverhaal jagen Normandiërs te paard op Engelsen die het slagveld – ik typte slachtveld – ontvluchten.
Zo eindigt het tapijt, al is het bijna zeker dat het ooit langer is geweest. Het zou logisch zijn als het tapijt zou eindigen zoals het begon, alleen nu niet met koning Eduard maar met koning Willem op de Engelse troon. Misschien is het beter zo.
Bayeux Tapestry Experience. British Museum, Londen, 10 september t/m 11 juli 2027. De tentoonstelling is tot 1 januari 2027 uitverkocht. Nieuwe kaartjes komen beschikbaar op 21 oktober om 10 uur. Info: britishmuseum.org Een kopie van het borduurwerk uit 1886 (zonder penissen) is te zien in het museum van Reading, vlakbij Londen. Info: readingmuseum.org Na renovatie gaat het Bayeux Tapestry Museum in Bayeux weer open in, waarschijnlijk, oktober 2027. Info: bayeuxmuseum.org. Op de website is een online versie te zien.