Oost-Congo De machtsstrijd tussen de Congolese regering en de M23-militie is doorgedrongen tot de universiteiten. Kinshasa schortte de academische activiteiten op van elf instellingen in Goma en Bukavu. De studenten ondergaan de gevolgen. „Al ons werk, de examens en andere inspanningen dreigen voor niets te zijn geweest.”
Een student van de Universiteit van Goma viert eind augustus met slingers en bloemen dat ze geslaagd is voor haar bacheloropleiding.
Op de Campus du Lac in Goma krijgen studenten bloemen aangereikt nadat ze hun afstudeerscriptie voor een jury hebben verdedigd. Elke breedlachende kandidaat die het gebouw van de medicijnenfaculteit uit komt, wordt op de foto gezet. Ze worden gefeliciteerd door familieleden en vrienden die nagelbijtend hebben gewacht. In de hoofdstad van de Oost-Congolese provincie Noord-Kivu is de maand september voorbehouden aan de herkansing van examens. Voor de afstuderende studenten is het de laatste stap naar het felbegeerde diploma. Eén vraag blijft onbeantwoord: wat is dat document werkelijk waard?
Ook voor geneeskundestudent Anaclet Katembo, die op het punt staat de artseneed af te leggen, blijft er onzekerheid bestaan. „Als we hier blijven, hebben we geen enkele zekerheid dat onze diploma’s erkend zullen worden. Al ons werk, de examens en andere inspanningen dreigen voor niets te zijn geweest.”
De machtsstrijd tussen de Congolese regering en de M23-militie is doorgedrongen tot de universiteiten. Eind augustus schortte de regering in Kinshasa de academische activiteiten op van elf openbare universiteiten en hogescholen in Goma en Bukavu vanaf het nieuwe studiejaar, dat in oktober begint. Sinds begin vorig jaar worden de twee steden beheerst door M23, nadat die met behulp van buurland Rwanda een militaire opmars in Oost-Congo maakte. De militie heeft grote delen van Noord- en Zuid-Kivu in handen en wil daar op termijn een autonome regio van maken.
Het regeringsbesluit komt een paar weken nadat M23 bij verschillende onderwijsinstellingen 48 mensen in academische en bestuurlijke functies had aangesteld. De Congolese autoriteiten zetten daarop de salarisbetaling aan de betrokken medewerkers stop en roepen studenten op hun studie af te maken bij universiteiten in niet door M23 beheerst gebied. „Ik dacht dat onderwijs apolitiek hoort te zijn”, zegt Katembo. „Tot mijn verbazing zien we dat dit conflict het onderwijs binnendringt. Dat raakt ons, studenten. Het geeft ons het gevoel dat ons land geen rekening met ons houdt.”
Op het basketbalveld naast de medicijnenfaculteit is een rode loper uitgerold. Vlak onder een gerafeld basketbalnet staan metersbrede panelen met rijen portretfoto’s en de woorden „Unigom Esapu, Class of 2026″.
Katembo behoort tot deze lichting, maar hij weet niet welke stap hij nu moet zetten. Vertrekken uit Goma is voor hem niet vanzelfsprekend. Niemand weet hoe andere universiteiten hun examens en andere studieprestaties zullen beoordelen. Blijven biedt evenmin zekerheid, want het is nog lang niet zeker of de lessen doorgaan. „We verkeren in totale verwarring, want wat gaat er met ons gebeuren? De meesten van ons zijn geboren en getogen in Goma en hebben nergens anders familie.”
M23 heeft beloofd de salarissen van het academisch personeel voortaan zelf te zullen betalen en roept de instellingen op hun activiteiten normaal voort te zetten.
Voor Josaphat Musamba, die voor onderzoekscentrum GEC-SH in Bukavu onderzoek doet naar gewapende groepen en openbaar bestuur in Oost-Congo, is de loonstop door de regering eenvoudig te verklaren. „Hoe kan de Congolese staat hoogleraren blijven betalen die zich hebben aangesloten bij een gewapende groep die zegt diezelfde staat te willen ontmantelen? Wie ervoor kiest zich bij een rebellie aan te sluiten, kan dit verwachten.”
De M23-benoemingen aan de universiteiten passen volgens Musamba in een patroon: in ingenomen gebieden trekt de beweging het openbaar bestuur naar zich toe. Onderwijs is het volgende domein waar M23 territoriale macht omzet in bestuurlijk gezag, zegt hij. „M23 zegt: wij besturen dit gebied, dit is bevrijd gebied. Het gedraagt zich dus als een staat. Sinds de inname begon M23 de overheidsdiensten op zijn eigen manier te reorganiseren. Dat gebeurt in meerdere domeinen die invloed hebben op het dagelijks leven van mensen in Oost-Congo: denk aan milieu, onderwijs, gezondheid, mensenrechten en binnenlandse zaken.”
De bestuurlijke turbulentie leidt tot boosheid en onbegrip binnen de studentengemeenschap. Voor het hoge hoofdgebouw, waarop in kobaltblauwe blokletters Université de Goma staat, groeperen zich trosjes studenten. Ze bespreken welke keuze nog enig perspectief biedt.
Veel studenten zeggen teleurgesteld te zijn in de houding van de Congolese autoriteiten. David Mutakiwa, een 22-jarige economiestudent, verlangt vooral duidelijkheid. „Deze maatregel kondigt het begin van een lijdensweg aan. Er zit voor ons niets anders op dan geduld te hebben. We zijn bang voor onze toekomst. Hopelijk komt er vóór het begin van het volgende academiejaar een oplossing.”
Het Congolese ministerie van Onderwijs verzekert getroffen studenten dat zij zich gemakkelijk kunnen inschrijven bij instellingen buiten het conflictgebied. Wie de kosten voor collegegeld, vervoer of huisvesting moet dragen, blijft onduidelijk.
Nobelprijswinnaar en gynaecoloog Denis Mukwege veroordeelt de opschortingsmaatregelen van Kinshasa: onderwijs is volgens hem „heilig en niet onderhandelbaar”, schrijft hij in een verklaring. De opschorting vergroot volgens hem de druk op twaalf miljoen inwoners van Noord- en Zuid-Kivu, die al te maken hebben met gesloten luchthavens en banken en beperkingen van hulp en hun bewegingsvrijheid.
Mutakiwa’s vakgenoot Innocent Akilimali ziet hoe een conflict waarin studenten niets te zeggen hebben hun toekomst bepaalt. Naar zijn gevoel „offert de regering deze generatie op”, terwijl jongeren al slachtoffer zijn van de oorlog. In Goma kan Akilimali terecht in het openbaar onderwijs, waar het collegegeld lager is dan aan veel andere instellingen. Elders verder studeren betekent fors hogere kosten.
„Ik ben gestrest”, zegt hij. „Want hier betalen we minder. Nu dreigen we het dubbele of zelfs het driedubbele te moeten betalen. Het zijn problemen die we op dit moment niet aankunnen. Studenten zelf zijn geen partij in dit conflict. Wij zijn slechts slachtoffers.”
Studenten op de Campus du lac van de Universiteit van Goma.
Studenten die hun opleiding hebben afgerond poseren voor een muur met foto’s van alle afgestudeerden.
Nicole Asifiwe, bezig aan het tweede jaar van haar promotieonderzoek in de geneeskunde, denkt al aan een mogelijke bestemming. Ze heeft haar zinnen op Bunia, zo’n vijfhonderd kilometer ten noorden van Goma. De stad ligt in Ituri, het epicentrum van de grootste ebola-epidemie die Congo tot nu heeft meegemaakt.
Maar aan haar vertrek kleven vraagtekens. „De angst is enorm”, vertelt ze. „Zal ik daar de draad kunnen oppikken of moet ik het jaar opnieuw doen? Deze strijd hoort niet thuis in onze Congolese instellingen. Zodra het de scholen raakt, worden kinderen en jongeren erin meegesleurd. Er komen geen wapens aan te pas, maar hun opleiding wordt wel onderbroken. Dat is heel gevaarlijk.”
Volgens onderzoeker Josaphat Musamba is het besluit van Kinshasa „symbolisch een harde klap”, maar hoeft dat de machtspositie van M23 niet direct te verzwakken. Hij wijst erop dat de militie op soortgelijke tegenmaatregelen van Kinshasa eerder een antwoord wist te vinden.
Toen de Congolese regering bezette gebieden financieel wilde isoleren en gewone banken er niet langer functioneerden, nam de militie de Congolese spaarkas CADECO in handen en ging die als eigen bank gebruiken: onder meer voor het innen van belastingen. „Het kan niet anders dat ze hier al rekening mee hebben gehouden. M23 kan het administratieve en academische personeel dwingen door te werken. Maar de beweging betaalt vooralsnog noch de docenten, noch de exploitatiekosten. Intussen zit veel van het academisch personeel klem tussen Kinshasa en M23. En wie de lijn niet volgt, kan vertrekken.”
Student Jemima Mbay ziet hoe de institutionele machtsperikelen een zware hindernis vormen voor jongeren die verder willen. Ze denkt ook aan de ouders van studenten. „Die hebben hard gevochten om hun kinderen naar school te kunnen sturen. Stel je voor dat je zoon of dochter gedwongen wordt te verhuizen. Dan moet die worden onderhouden, zich ergens vestigen en uitzoeken hoe hij daar moet leven. Dat is echt ingewikkeld en een enorme belemmering voor onze jongeren.”
Mbay ziet in deze onderwijscrisis ook een probleem voor Congo zelf. Een land dat zijn studenten afremt, schaadt zijn eigen toekomst. „Hele gemeenschappen worden teruggeworpen. Het is niet goed de jongeren af te remmen die morgen het land moeten opbouwen. Laten we denken aan jongeren die vooruit willen, aan studenten die verder willen.”
Met medewerking van Naïm Derbali
Studenten bij de campus van de Universiteit van Goma.