Oorlog in Oekraïne Aanhoudende geruchten over een nieuwe mobilisatieronde in Rusland zetten mannen ertoe aan om het land te verlaten, in de hoop dienst aan het front in Oekraïne te kunnen ontlopen. „Jullie begrijpen wel hoe het zit.”
Op een billboard wordt 4,5 miljoen roebel (ongeveer 44.000 euro) beloofd voor wie in dienst treedt. Op de achtergrond zware rookpluimen boven een distributiecentrum in de buurt van Sint-Petersburg na een Oekraïense droneaanval.
Ze dachten hun emigratie rustig voor te bereiden, maar in mei kreeg de man van Irina Vorobjova uit Novosibirsk plotseling bericht via het Russische overheidsportaal Gosuslugi dat hij zich moest melden voor het leger. „Toen werd duidelijk dat er geen tijd meer over was. Een week later vloog hij naar Sri Lanka. Alleen. Het was de eerste keer dat hij naar het buitenland reisde; hij was werkloos en vertrok met het geld dat we bij elkaar hadden weten te schrapen. Drie weken later reisde ik hem achterna”, vertelt schoonheidsspecialist en blogger Vorobjova over hun vlucht op haar Telegram-kanaal.
Over de inhoud van de brief die haar man Danila ontving, wil de jonge vrouw vanwege de veiligheid van haar man niet veel kwijt. „Ik denk dat jullie zelf wel begrijpen waar het over gaat”, vertelt ze in een van haar video’s eind juli. Ze zegt te worden bedolven onder vragen van Russen die net als zij het land willen verlaten. „Ik begrijp dat het een moeilijke tijd is en dat velen steun zoeken. Maar ik ben geen jurist, geen specialist en ik kan geen verantwoordelijkheid nemen voor andermans situatie”, verontschuldigt Vorobjova zich. Het stel is inmiddels naar Vietnam verhuisd.
Op de kop af vier jaar nadat de militaire mobilisatie honderdduizenden Russen massaal deed onderduiken en vluchten, lijkt het opnieuw drukker te worden aan de Russische buitengrenzen. Sommigen, zoals Irina en Danila Vorobjova, beproeven hun geluk in Azië of Zuid-Amerika. Anderen vertrekken naar landen in de voormalige Sovjet-Unie, die Russen nog visumvrij toelaten en waar ze hun taal spreken.
Op sociale media delen ze openlijk en vaak geëmotioneerd hun ervaringen, maar ze laten de precieze reden van hun vaak overhaaste vertrek in het midden. „Jullie begrijpen wel hoe het zit”, klinkt het meestal.
De redenen laten zich niet moeilijk raden. Sinds enkele maanden doen geruchten de ronde over een mogelijke nieuwe mobilisatie voor het Russische leger. Geruchten die worden gevoed door lekkende ambtenaren binnen de Russische regering en door Oekraïne. Eind augustus beweerde Kyiv over informatie te beschikken waaruit zou blijken dat Rusland in 2026 en 2027 in totaal 600.000 soldaten wil rekruteren. De vermeende plannen zouden zijn ingegeven door „het verlies van het oorlogsinitiatief door de agressor, de toename van verliezen aan het front en de grote vertraging in de werving van contractmilitairen in de regio’s”, aldus de persdienst van president Volodymyr Zelensky.
Hoewel Rusland de onheilspellende berichten ontkent en Poetin ze vorige week afdeed als „complete nonsens”, missen ze hun uitwerking niet. Geen wonder. De gedeeltelijke mobilisatie van 2022 zit bij veel Russen nog vers in het geheugen, toen 300.000 mannen naar het front werden gestuurd. Sommigen vertrokken vrijwillig, anderen werden met geweld in bussen gewerkt. Veel mannen doken wekenlang onder. Daarna stapte Rusland over op andere tactieken: werving onder gevangenen en kansarme groepen en via torenhoge salarissen en bonussen. Maar ook die middelen raken uitgeput; de gevangenissen zijn leeg en het geld in veel regio’s is op.
In die nijpende situatie nemen dwang en intimidatie toe, waarbij de diepe angst voor mobilisatie wordt misbruikt om mannen over de streep te trekken. Zij worden voor de keus gesteld: of nu vrijwillig een contract tekenen en een goed salaris ontvangen, of straks tijdens een mobilisatie willoos afgevoerd worden.
Dat Rusland eerder dit jaar het systeem voor dienstoproepen digitaliseerde, doet velen geloven dat ze echt geen keus hebben. Met het nieuwe systeem hoeven rekruteringsambtenaren Russische mannen niet langer een papieren exemplaar te overhandigen en ontvangt douanepersoneel aan Ruslands buitengrenzen automatisch informatie over wie gemobiliseerd is en in het land moet blijven.
Hoe reëel is de kans op een nieuwe mobilisatieronde? Weliswaar zijn de grote Russische verliezen steeds moeilijker aan te vullen, een grootschalige mobilisatie zo laat in het jaar lijkt geen logische stap. „Als de Russen concrete doelen hebben die zij dit jaar nog willen realiseren, zoals het innemen van de rest van de Donbas, dan hadden ze maanden geleden moeten mobiliseren”, zei de Amerikaanse analist Michael Kofman tegen The Wall Street Journal.
Daarnaast zal mobilisatie de wankele economie verder onder druk zetten en is er gebrek aan militair materieel. Anderzijds: als Poetin en zijn generaals de oorlog in Oekraïne aankomende winter willen escaleren, dan komen die honderdduizenden extra manschappen niet slecht uit.
Uiteindelijk hangt alles af van de vraag hoe de Russische president zijn kansen op het slagveld beoordeelt en op basis van welke informatie. „Wij kunnen denken wat we willen, het belangrijkste is wat Vladimir Poetin denkt”, zei de Russische defensiespecialist Dmitri Koeznets in een podcast van nieuwssite Meduza.
Momenteel wordt Poetin in beslag genomen door de parlementsverkiezingen op 20 september en zijn lage waardering in recente opiniepeilingen. Russische bewindslieden proberen de gemoederen voor de stembusgang te kalmeren. „Wij hebben geen massale mobilisatie nodig en die wordt niet gepland”, zei de Russische VN-vertegenwoordiger Valeri Nebenzja eind augustus. „Maar laten we kijken wat er na de verkiezingen gebeurt: wie gelijk heeft en wie niet”, voegde hij er omineus aan toe.
Russen die de middelen hebben, wachten de ontwikkelingen liever elders af. Bij de Russische hulporganisatie Idite Lesom, die Russen helpt aan het leger te ontsnappen, steeg het aantal hulpverzoeken met 50 procent ten opzichte van de lente. Ze ontvangt nu gemiddeld tweehonderd verzoeken per dag, vertelt oprichter Grigori Sverdlin, die zelf via Georgië naar Spanje trok. 80 procent komt van mannen die bang zijn om opgeroepen te worden, de overige 20 procent bestaat uit verzoeken van soldaten en commandanten. Niet iedereen kan Rusland verlaten, velen zoeken advies hoe zij een eventuele mobilisatie kunnen ontlopen zonder te vluchten, aldus Sverdlin, die schat dat er „rond de 30 procent” kans is op een mobilisatie.
Ook bij hulporganisatie Relokatz, gelieerd aan de Russische oppositie-activist in ballingschap Maxim Katz, komen meer aanvragen binnen. De organisatie doet zijn best om relokanten zo goed mogelijk te informeren over de mogelijkheden. Op de website worden de „beste” bestemmingen van 2026 opgesomd (Servië, Montenegro, Spanje, Portugal en Ecuador) en worden Russen wegwijs gemaakt in het oerwoud van visa en verblijfsvergunningen. Ook wordt uitgelegd in welke landen specifieke groepen als lhbti’ers, studenten, jonge gezinnen of hiv-patiënten zich het beste kunnen vestigen.
Als eerste stap om Rusland te verlaten blijft de Kaukasus, waar in 2022 ruim honderdduizend mannen heen vluchtten, een populair toevluchtsoord. Volgens de Russische federale douanedienst staken op 17 augustus 20.000 reizigers de Russisch-Georgische grensovergang bij Verchny Lars over. De (pro-Russische) Georgische autoriteiten waren er snel bij om de cijfers te nuanceren. Op de bewuste dag zouden bijna evenveel personen Georgië zijn binnengekomen (7.780) als naar Rusland vertrokken (8.406). De autoriteiten waarschuwden tegen „het verspreiden van niet geverifieerde informatie en het verkeerd interpreteren en verdraaien van gegevens”.
Buurland Armenië benadrukt dat het Russen met open armen zal ontvangen. „Tegen een Rus kan ik maar één ding zeggen: ‘Welkom in Armenië.’ We koesteren en respecteren hier iedereen.(..) Armenië zal hen geen strobreed in de weg leggen; integendeel, we zullen helpen waar nodig”, zei de Armeense voorzitter van de Veiligheidsraad Alen Simonjan in gesprek met tv-zender Dozjd. In een woedende reactie schreef het Russische ministerie van Buitenlandse Zaken dat Armenië „Russische burgers aanzet tot onwettige acties en de traditionele Armeense gastvrijheid voorziet van een giftige politieke ondertoon.”
Op Instagram en YouTube vertellen Russische mannen over hun vertrek en hun zoektocht naar geld, woonruimte en stabiliteit. Rostislav Petrov vertrok begin dit jaar naar Kazachstan. Maar een hond verscheurde zijn paspoort en hij werd het land uitgezet. „Het klinkt als een slecht excuus maar het is echt waar”, vertelt hij lachend in zijn eerste vlog. Zonder geld reisde hij naar zijn zus in de Armeense hoofdstad Jerevan, waar hij een baantje vond als maaltijdbezorger. Het ging allemaal „superspontaan”, vertelt hij in een vlog vanaf een terrasje.
De 21-jarige Ivan ging na aankomst in Armenië eerder dit jaar direct aan de bak op een bouwplaats. Over zijn eerste dag als bouwvakker is de magere, bleke jongen niet ontevreden, vertelt hij liggend in zijn bed. „Ik heb een muur gеschuurd en dat was helemaal niet zo moeilijk.”