D-Day in film ‘Pressure’ vertelt het verhaal van D-Day vanuit het perspectief van meteoroloog James Stagg, wiens voorspelling cruciaal was voor de planning van de invasie. De film laat zien dat heldendom in D-Day-films is veranderd.
Andrew Scott als meteoroloog James Stagg. Achter hem zie je Brendan Fraser als Dwight Eisenhower.
D-Day vanuit het perspectief van de weerman. De trailer van Pressure deed filmgangers een beetje gniffelen toen-ie in de bioscoop kwam. Een film waarin de invasie in Normandië op de schouders van één meteoroloog rust? Wat wordt de volgende D-Day-film: de invasie vanuit het perspectief van de pizzakoerier? ‘Zonder ansjovis kan Eisenhower géén keuzes maken!’ Hoe belangrijk kon het weer zijn?
Héél belangrijk, zie je in Pressure. Zichtbaarheid, lage golven en gunstige wind waren cruciaal voor de invasie. Waren de geallieerden zoals gepland één dag eerder gegaan, dan waren duizenden verzwolgen door een storm voordat ze ooit één Duitser tegenkwamen. Besloten ze de operatie te lang uit te stellen? Dan zouden de aanvalsplannen in vijandshanden vallen. Meteoroloog James Stagg (Andrew Scott) vond een ‘gat’ in het weer en overtuigde generaal Dwight Eisenhower (Brandon Fraser) om op 6 juni te gaan. Jaren later vroeg president Kennedy aan Eisenhower wat het geheim van D-Day was. Eisenhower antwoordde: „Wij hadden betere meteorologen dan de Duitsers.”
Maar Pressure doet meer dan alleen het afstoffen van een verhaal uit het onderste van de WOII-doos. Door meteoroloog James Stagg – zijn twijfel, standvastigheid en voorspelling – centraal te stellen, geeft de film D-Day een held die past bij het heden.
„Er is iets wonderlijks aan ingetogen heroïsme; meer dan aan openlijk, op de borst klopperig, heroïsme”, zegt scenarist David Haig tijdens een interviewdag met de cast en crew van Pressure vanuit Londen – zijn toneelstuk diende als basis voor de film. „Je kent al die erekruizen die men tijdens de oorlog kreeg, maar er waren waarschijnlijk evenveel subtiele helden. Volgens mij is het belangrijk dat ook die mensen een keer in het zonnetje worden gezet.”
Films over D-Day gaan bijna altijd over heldendom. 6 juni 1944 was immers een kantelpunt in de Tweede Wereldoorlog: 156.000 geallieerde militairen staken Het Kanaal over en luidden met de grootste zee-invasie uit de wereldgeschiedenis de bevrijding van Europa in. Maar de betekenis van heldendom in D-Day-films is de afgelopen jaren veranderd. „Wat bij kijkers resoneert in Pressure is niet het heldendom en patriottisme dat je kent uit andere WOII-films”, zegt Haig. „Het is juist de genuanceerde manier waarop keuzes gemaakt worden en de enorme kracht van de natuur.”
Scène uit ‘Pressure’: de invasie aan de Normandische kust op D-Day.
Al vroeg na D-Day verschenen de eerste films over de invasie. Breakthrough (1950) en D-Day – The Sixth of June (1956) waren mengsels van romantisering en realisme over „the greatest Joe’s the world has ever seen„.
The Longest Day (1962) was de eerste film die de hele invasie in beeld bracht. Een drie uur lang docudrama over D-Day, waarin alle filmsterren van weleer over het Franse strand tijgeren, met lekkerbekkende aandacht voor de complexiteit van de operatie. Bij de duizenden gruwelijke doden wordt maar kort stilgestaan. Dit is geen verhaal over jongens die huilen om moeders, maar over stoïcijnse mannen met een missie: John Wayne breekt zijn been en waggelt gezwachteld in ducttape verder het vijandelijk gebied in.
D-Day was in die films een toonbeeld van collectief heroïsme: het heldendom van een samenleving die opveert als de plicht roept. In de decennia daarna werd dat langzaam genuanceerder. The Big Red One (1980) toonde de ervaring van individuele soldaten – in al hun angst en tekortkomingen. De Franse zee kleurt bloedrood; doodsbange soldaten moeten met geweld gedwongen worden het strand te bestormen. Al is dat uiteindelijk ook een kans voor zelfverwezenlijking. De laffe soldaat Griff krijgt in Normandië de kans zijn lafhartigheid te verruilen voor heldenmoed.
Saving Private Ryan veranderde dat. Regisseur Steven Spielberg verbeeldde D-Day met schokkend realisme. Soldaten hebben rook en bloed in de ogen, het gekerm van strijdgenoten in de oren. Oorlog is een pandemonium, vol zintuiglijke overrompeling en morele tegenstrijdigheid. Soldaten zijn geen stoïcijnen, maar jongens die platslaan op het pantser van de Duitse bezetting.
Na de release van de film verdubbelde de Amerikaanse veteranen-hulplijn het aantal telefonisten. „Veteranen werden ontvangen als helden toen ze terugkeerden”, zei klinisch psycholoog Bill Weitz destijds tegen de LA Times. „En helden mogen niet eerlijk zijn over wat ze voelen.”
Het menselijke heldendom van Saving Private Ryan heeft andere WOII-films blijvend beïnvloed, zo ook Pressure. Bijna dertig jaar voordat hij meteoroloog James Stagg zou vertolken, speelde acteur Andrew Scott een soldaat in Saving Private Ryan. „We filmden de scènes over D-Day in Noord-Ierland”, vertelt hij op de persdag. „Op een gegeven moment keek ik naar de lucht en dacht ik: ‘Gaat het regenen? Het was toch een prachtige dag?’ Toen bleek dat Spielberg de lucht had gevuld met omineuze, grauwe rook, zo ver het oog reikte. Hij had de wereld herschapen vanuit het perspectief van een zeventienjarige jongen op D-Day. Die visuele ervaring was goed om in het achterhoofd te houden bij het filmen van Pressure.”
Heldendom verandert mee met de maatschappelijke mores. In de 21ste eeuw zijn de filmhelden van D-Day competente leiders die lastige keuzes durven maken (Ike: Countdown to D-Day), vergeten strijders (Female Agents), of gewone mensen die in naam van de vrijheid iets verschrikkelijks moesten doen.
Nu er steeds minder levende getuigen van D-Day zijn, gaan de films vaak over herinnering. In The Great Escaper ontsnapt een negentigjarige veteraan (Michael Caine) uit het verzorgingstehuis om een D-Day-herdenking in Normandië bij te wonen. Daar vindt hij begrip bij Duitse veteranen, net zo weemoedig als hijzelf. „Wat zonde”, prevelt hij later, tussen de witte grafstenen van duizenden gesneuvelde soldaten. Er zit een boodschap in voor heden en toekomst, net zoals in Pressure.
„Toen ik begon aan het scenario had ik geen idee hoe relevant dat zou worden”, zegt David Haig. „Dat komt door klimaatverandering: dit verhaal etaleert hoe kwetsbaar wij als diersoort zijn voor de kracht van de natuur. En het komt door het contrast tussen de manier waarop Eisenhower besluiten nam, en hoe impulsief onze leiders dat tegenwoordig doen – met desastreuze gevolgen.”
Toch gaat ook Pressure over heldendom. Stagg wordt in Londen vergeleken met „underdogs” als de Oekraïense president Zelensky. Of wetenschappers als de Amerikaanse immunoloog Anthony Fauci, die in coronatijd medisch hoofdadviseur van de VS was. Stagg bleef namelijk trouw aan de waarheid: hij hield vol dat D-Day verzet moest worden, ondanks de sceptische houding van Eisenhower, en ondanks de arrogante Amerikaanse meteoroloog Irving Krick, die op 5 juni een heldere lucht voorspelde.
„Dat is ook een versie van heldendom”, zegt Haig. „Het heroïsme dat nodig is om standvastig te blijven tegen mensen die oneindig veel meer macht hebben dan jijzelf, omdat je gelooft dat je de waarheid spreekt en dat de gevolgen anders desastreus zijn.”
Tristan Theirlynck
OorlogsfilmPressure. Regie: Anthony Maras. Met: Andrew Scott, Brendan Fraser, Chris Messina. Lengte: 100 min. Te zien in de bioscoop.
Dat er na de vele films en boeken toch nog nieuwe aspecten te vinden zijn over D-Day is de grootste verdienste van Pressure. De film van Anthony Maras (Hotel Rwanda) eindigt met een citaat van generaal Eisenhower. Als antwoord op de vraag waarom de invasie van de Normandische stranden op 6 juni 1944 zo succesvol was, antwoordde de opperbevelhebber van de geallieerde strijdkrachten: „Omdat we betere meteorologen hadden dan de Duitsers.”
Een van die meteorologen is James Stagg (Andrew Scott). Aan de vooravond van D-Day moet hij zich melden bij het geallieerde hoofdkwartier, de plek waar Eisenhower (Brendan Fraser), zijn Britse evenknie Bernard Montgomery (Damian Lewis) en allerlei andere hooggeplaatste militairen zetelen. Op dat moment staat de invasie gepland op 5 juni, maar is het weer dan wel goed? Hierover steggelen Stagg en de Amerikaanse meteoroloog Irving Krick (Chris Messina), tot dan toe de weerman op wie Eisenhower vertrouwt.
Hun oplopende onenigheid weerspiegelt een vraag die ruim tachtig jaar later nog speelt: neem je beslissingen op basis van zoveel mogelijk data of neem je die meer intuïtief, zoals Krick doet? Krick kijkt naar oude weerkaarten en vergelijkt de atmosferische omstandigheden met die in het heden. Als ze hetzelfde zijn, is er dus geen vuiltje aan de lucht. Stagg betoogt dat weer wispelturig is en niet accuraat te voorspellen, zeker niet boven Het Kanaal en op basis van oude, volgens hem irrelevante gegevens. Naast hun ruzie speelt toenemende druk een rol. Zo wil Montgomery per se op 5 juni richting Frankrijk, anders krijgen de Duitsers misschien lucht van de plannen voor de invasie.
Pressure is gebaseerd op een toneelstuk van David Haig uit 2018. De verfilming ervan laat daar nog de sporen van zien: eenheid van plaats, tijd en ruimte. Met net als op het toneel veel focus op de acteurs die de belangrijkste rollen spelen.
Andrew Scott is fantastisch als de niet zo geliefde, autoritaire Stagg. Langzaam ontstaat er meer warmte in zijn spel, vooral door zijn contact met Kay Sommersby (Kerry Condon), Eisenhowers assistent. Een telefoongesprek met het ziekenhuis waar Staggs hoogzwangere vrouw ligt, is fenomenaal. De camera is minutenlang gericht op Scotts gezicht, waarin ogenschijnlijk niets gebeurt maar waarin subtiele veranderingen over zijn gezicht trekken, met ogen die spreken.
Daar kunnen Brendan Fraser en zeker Damian Lewis niet tegenop, vooral Lewis – die nota bene doorbrak in de WOII-serie Band of Brothers (2001) – valt tegen. Een minimaal gebruik van aangrijpend archiefmateriaal en spaarzaam ingezette muziek completeren de imposante film.
André Waardenburg