Monopolie Pro-Kamerlid Julian Bushoff wil met een eigen initiatiefwet tegenwicht bieden aan monopolies in kleinere lokale markten. Daarmee zet hij een eerste stap in de richting van een wens van de Kamer om de zorg te beschermen tegen private equity, het opkopen van bedrijven om die met winst te verkopen.
Pro-Kamerlid Julian Bushoff dient een initiatiefwet in om lokale markten te beschermen tegen de monopolies van grote bedrijven.
Een peperdure dierenartsenpraktijk in de buurt hebben, terwijl een goedkoper alternatief een uur reizen verderop is. Of geen andere keuze hebben dan die ene kinderopvangpraktijk in de wijk, waar de prijzen wel erg hoog zijn. Het zijn situaties die ontstaan na een beduchte marktstrategie die ook wel ‘kralenrijgen’ wordt genoemd: een grote firma koopt lokaal alle kleinere concurrenten op, zodat ze een regionale monopolie bemachtigt.
Volgens Autoriteit Consument & Markt (ACM) leidt deze strategie tot problemen in de lokale markt: de prijzen worden door de monopoliebezitter opgevoerd en de kwaliteit lijdt eronder. Het gebeurt vooral in de sectoren van dierenartsen, huisartspraktijken, kinderdagverblijven en autoreparatiebedrijven, waarvan de klanten vooral in de regio wonen en vrijwel nooit naar een concurrent gaan die ver van huis ligt.
Pro-Kamerlid Julian Bushoff wil het kralenrijgen een halt toeroepen, dus diende hij een eigen initiatiefwet in. De wet werd vorige week in de Tweede Kamer besproken en er wordt naar verwachting op 22 september mee ingestemd, waarna de ACM de bevoegdheid krijgt om eventueel in te grijpen bij fusies die (lokale) monopolies bewerkstelligen.
De aandacht vanuit de Kamer voor commerciële partijen in lokale markten groeide nadat de misstanden van de commerciële huisartsenpraktijk Co-Med aan het licht waren gekomen na een onderzoek door NRC. Dat bedrijf kocht in 2020 een rits aan huisartspraktijken op, terwijl de organisatie chaotisch was en de kwaliteit van de zorg daalde. ‘Private equity’ in de zorg nam daarna een prominente plek in tijdens Kamerdebatten: een manier om uit een fonds, vaak met geleend geld, een bedrijf over te kopen om dat na een aantal jaar met winst te verkopen.
Kralenrijgen is een methode die private-equity-partijen vaak toepassen. De Kamer verzocht meerdere malen aan eerdere regeringen om private equity in de zorg te verbieden. Zonder resultaat. Vorige kabinetten wezen vooral op juridische bezwaren. Zo zouden bepaalde rechten zoals vrijheid van ondernemerschap, het eigendomsrecht en het vrij verkeer van kapitaal in de EU met zo’n verbod in het geding komen. Bushoff gaf dat eerder zelf ook toe in een interview met NRC: „Het is wettelijk onmogelijk om private equity uit de zorg te weren.”
Toch wil Bushoff er tegenwicht aan bieden: „Wij zagen in de zorg een toename van private equity. Met deze wet willen wij dat niet verbieden, maar wel het algemeen belang sterker verdedigen tegen het belang van aandeelhouders”, zegt hij aan de telefoon.
Bushoff wil dat doen door de ACM de mogelijkheid te geven om niet alleen grote bedrijfsovernames te controleren, maar ook kleinere. Momenteel inspecteert de toezichthouder enkel een firmafusie op marktverstoring indien de fuserende partijen gezamenlijk een jaaromzet van 150 miljoen euro internationaal optellen én beide afzonderlijk een jaaromzet van minimaal 30 miljoen euro in Nederland hebben. Na een aangenomen amendement van het CDA wordt dat laatste bedrag waarschijnlijk aangepast naar 75 miljoen. Maar bij het kralenrijgen is er vrijwel altijd een kleiner bedrijf betrokken, dus heeft de ACM niet de bevoegdheid om op te treden.
Daarom vroeg de toezichthouder in 2023 om een mandaat waarmee zij ook fusies kan controleren waarbij niet allebei, maar één van de partijen een grootverdiener is. Bushoff gaf daar gehoor aan met zijn initiatiefwet. Daarin krijgt de toezichthouder het recht om de fusie optioneel te controleren indien één van de twee een jaaromzet van meer dan 50 miljoen heeft. Dit instrument bestaat dan naast de al bestaande bevoegdheid.
Bushoff heeft wat concessies gedaan om zijn initiatiefwet door de Kamer te loodsen. Aanvankelijk wilde hij 30 miljoen euro als omzetdrempel hanteren voor de ACM-bevoegdheid, maar de minister van Economische Zaken, Heleen Herbert (CDA), en het CDA verzochten om hier 50 miljoen van te maken. Het CDA diende er een amendement voor in. De reden: „30 miljoen vinden wij te laag. Daarmee wordt de groep ondernemingen die met deze bevoegdheid te maken krijgt te groot”, zei CDA’er Judith Bühler tijdens het debat. Het amendement is dinsdag aangenomen, dus stemt het CDA naar verwachting voor de initiatiefwet, waardoor een meerderheid voorhanden ligt. Pro, PVV, D66 en Groep Markuszower zijn namelijk ook positief over het voorstel.
Partijen op de economisch rechtse flank zijn huiverig: zij maken zich zorgen over de economische gevolgen van de initiatiefwet, maakten ze kenbaar tijdens het debat. VVD-Kamerlid Arend Kisteman voorziet met name een groei van regeldruk voor ondernemers: „Elke regeldruk voor ondernemers zou toch te veel moeten zijn?” Tevergeefs vroeg de VVD’er aan de Kamer om de toename van regeldruk beter in kaart te brengen alvorens de wet wordt ingediend.
JA21’er Annabel Nanninga was stelliger over de wet: zij beweerde dat die ondernemers „kopschuw” maakt. „Hoewel de kans heel klein is dat je wordt onderzocht [door de ACM], is het gevolg heel groot.” Zo meende ze dat bedrijven het risico op controle doorrekenen in prijzen. Nanninga ging nog verder en stelde dat bedrijven misschien zelfs fusies gaan afwimpelen, omdat het risico op inspectie de overname te duur zou maken.
De bezwaren konden op weinig steun rekenen. Coalitiepartijen D66, VVD en CDA hadden de inhoud van de wet ook in het regeerakkoord opgenomen. Gezien de eerdere wens van de Kamer om private equity in de zorg te verbieden, is deze steun niet gek. Een algeheel verbod gaat dus niet gebeuren, maar met deze initiatiefwet komt wel het beter kunnen aanpakken van private equity in zicht.