Extreemrechts in Italië De radicaal-rechtse Giorgia Meloni leidt sinds vorige week de langstzittende regering in naoorlogs Italië. Ze wordt uitgedaagd door een nog radicalere generaal, die zondag de zege van de AfD in Duitsland vierde. Politiek Italië vraagt zich af: is Roberto Vannacci een pion van Poetin?
Roberto Vannacci begin september tijdens een congres.
„Stabiliteit is onze eerste, grote hervorming”, zei Giorgia Meloni trots, toen ze vrijdag in het Zuid-Italiaanse Bari met haar aanhangers van de radicaal-rechtse partij Fratelli d’Italia een mijlpaal vierde. In een land waar regeringen elkaar decennialang in hoog tempo aflosten, leidt de voormalige neofascistische militante de langstzittende regering in de geschiedenis van de Italiaanse republiek (sinds 1946).
Sinds oktober 2022 staat Meloni (49) aan het hoofd van een rechtse regeringscoalitie, waarin haar partij met afstand de grootste is. Haast even uitzonderlijk voor Italië als de stabiliteit die Meloni bracht, is haar populariteit, zegt geopolitiek analist Riccardo Alcaro: „Fratelli d’Italia peilt rond de 26 procent, het resultaat waarmee ze vier jaar geleden de verkiezingen won. Dat zijn háár kiezers, die trouw blijven aan de premier.”
Die stabiliteit komt neer op stilstand, klinkt het verwijt van Elly Schlein, leider van de sociaaldemocratische Partito Democratico (PD). De energierekeningen in Italië behoren tot de hoogste in Europa en de kosten van levensonderhoud stijgen. Dat alles moet met lage salarissen worden betaald, hekelt oppositiepoliticus Schlein, die er ook op wijst dat de Italiaanse economie nauwelijks groeit, ondanks de financiële injectie uit het Europese coronaherstelfonds van bijna 200 miljard euro.
Meloni zette in op één grote hervorming, die van de rechterlijke macht, zegt politicoloog Giovanni Orsina telefonisch. „Maar de Italianen keurden het plan af in een referendum, tot nu toe Meloni’s grootste nederlaag. Aan de andere kant stelt haar bewind wél de financiële markten gerust. Deze regering voert een strakke begrotingscontrole en wist de kredietwaardigheid van Italië te verbeteren. Dat is dan weer een pluim op haar hoed.”
Zo gaat Meloni het laatste jaar van deze termijn in. Verkiezingen worden mogelijk pas volgend jaar april gehouden, maar de campagne is al begonnen. Het grootste gevaar voor Meloni komt niet van centrumlinks – een bonte verzameling partijen, die kibbelen over wie de leider van de verenigde oppositie wordt – maar uitgerekend van iemand die veel ideeën met haar deelt. Roberto Vannacci (57), een voormalige generaal die militair attaché was in Moskou, trekt voluit de extreemrechtse kaart. Zo wil hij uiterst rechtse kiezers lokken die ontgoocheld zijn door de regering-Meloni. Hij mikt ook op niet-stemmers.
Vannacci werd bekend toen hij in de zomer van 2023 in eigen beheer een boek uitgaf, te koop via Amazon. Il mondo al contrario (De wereld op z’n kop), een racistisch, homofoob en antifeministisch pleidooi voor oerconservatieve ideeën, werd een bestseller. Vannacci leidde destijds het Militair Geografisch Instituut in Florence, en werd snel overgeplaatst. Het ministerie van Defensie begon een tuchtonderzoek, dat leidde tot een schorsing van elf maanden.
De radicaal-rechtse Matteo Salvini, vicepremier en minister van Infrastructuur, keek likkebaardend naar de controverse en bood hem onderdak bij zijn nationalistische Lega-partij. Een jaar later won Vannacci een zetel in het Europees Parlement. De politieke vriendschap met Salvini was van korte duur: in februari dit jaar lanceerde de oud-generaal zijn eigen partij, Futuro Nazionale (Nationale Toekomst).
Futuro Nazionale zit in het Europees Parlement in dezelfde fractie als de extreemrechtse AfD, volgens Vannacci een partij met een gelijkaardig programma. Hij was er zondagavond als de kippen bij om te juichen om de AfD-zege in de Duitse deelstaat Saksen-Anhalt: „Europa verandert. [Bondskanselier] Merz heeft een maagzweer.”
In Italië kan Vannacci’s partij kort na de lancering rekenen op zo’n 8 procent in de peilingen. Daarmee is het de op een na grootste partij op rechts, weliswaar na Fratelli d’Italia, maar vóór de regeringspartners Forza Italia (de partij van wijlen Berlusconi) en de wegzakkende Lega van Salvini.
Vicepremier en Lega-partijleider Matteo Salvini (l.) met Roberto Vannacci in 2024. De politieke vriendschap van de twee was van korte duur.
De onenigheid tussen Salvini en Vannacci begon rond de Italiaanse steun voor Oekraïne. Door hulp aan Kyiv duurt de oorlog alleen maar langer, zegt Vannacci, die vindt dat er ‘vrede’ met Rusland moet worden gesloten. Salvini was vroeger ook een openlijke Poetin-adept, maar als lid van de regering-Meloni let hij wat meer op zijn woorden. De premier steunt Oekraïne voluit – dat doet Meloni al sinds het begin van de grootschalige Russische invasie in februari 2022, toen ze nog in de oppositie zat.
„Meloni heeft rond Oekraïne haar politieke geloofwaardigheid opgebouwd”, zegt politicoloog Orsina. Sinds haar geruzie met Donald Trump, die ooit de loftrompet over haar stak, bracht haar steun aan Kyiv de Italiaanse premier dichter bij Europa. „Ze houdt Italië zo sterk mogelijk aan de zijde van Oekraïne als maar kan”, zegt Orsina.
Makkelijk is dat niet. Voor veel Italianen voelt de oorlog ver van hun bed. Als Vannacci zegt dat hun hoge energierekening kan dalen als Italië weer meer Russisch gas aankoopt, vinden Italianen dat best een verdedigbaar standpunt. Net als zijn argument dat nog meer wapens voor Kyiv de oorlog verder voedt: Italië heeft een sterk pacifistische kant, een houding die ook in de Katholieke Kerk leeft. Ook de sterke culturele en commerciële banden tussen Rusland en Italië – dat door de samenwerking op vele vlakken weleens het meest pro-Russische land van het Westen werd genoemd – zijn niet zomaar verdwenen. Pro-Russische standpunten op de Italiaanse tv zijn niet uitzonderlijk, zelfs niet na vier jaar bloedvergieten in Oekraïne.
„Rusland is héél blij met Vannacci”, zegt analist Riccardo Alcaro. Toen de Financial Times hem in een profiel omschreef als „Ruslands paard van Troje”, reageerde Vannacci sarcastisch met een A.I.-gegenereerd zelfportret, compleet met Russische bontmuts en glaasje vodka. Kom maar op met bewijs dat ik een pion van Poetin ben, zegt Vannacci aan wie het hem vraagt.
Sluitend bewijs dook tot dusver niet op, maar journalisten proberen nog steeds te achterhalen hoe Vannacci’s pamflet uit het niets een kwart miljoen keer werd verkocht. Ook zijn ruime partijfondsen doen wenkbrauwen fronsen. In Italië wordt dan snel teruggedacht aan een schandaal uit 2018, toen een voormalig woordvoerder van Salvini in Moskou namens de Lega over illegale Russische partijfinanciering ging onderhandelen. Er kwam uiteindelijk geen deal. Op de Italiaanse tv zei Vannacci hardop dat hij Russisch geld zou aanvaarden, mits het legaal gebeurt.
Vannacci’s programma staat bol van de verwijzingen naar de „Romeinse en christelijke traditie” van Italië, dat hij consequent „het vaderland” of „de natie” noemt – zoals in fascistische propaganda. De oud-generaal pleit voor „militaire educatie van jongeren” en verheerlijkt het traditionele gezin. „Gender- en homoseksualiteitsgerichte” (sic.) inhoud moet tot 23 uur ’s avonds van tv worden geweerd. Centraal in zijn partijprogramma staat ‘remigratie’, het stokpaardje van Europees extreemrechts. Migranten zonder papieren moeten worden uitgezet, legale migranten aanmoedigen te vertrekken is voor hem geen taboe. De Italiaanse nationaliteit krijgen kan, maar pas na twintig jaar.
Met de 8 procent gepeilde stemmen voor Vannacci wint rechts de komende verkiezingen mogelijk met de vingers in de neus en kan dan een nieuwe coalitie vormen. Maar bij Fratelli d’Italia is men op zijn hoede: wat als Vannacci in een nieuwe regering-Meloni te veel eisen stelt, en plots de stekker eruit trekt?
Zijn programma is opvallend genoeg geen hindernis: „Het is geen toeval dat hij in de rechtse vijver vist. Zijn toon is provocerend, maar dat gold ook voor Meloni toen zij in de oppositie zat”, zegt Roberto Menia, senator van Fratelli d’Italia. Hij noemt Rusland het grote struikelblok: „Als Vannacci zijn standpunt over Moskou niet herziet, acht ik een alliantie onwaarschijnlijk.”
Antonio Rapisarda, hoofdredacteur van Secolo d’Italia (‘De eeuw van Italië’), een rechtse krant die tegen Fratelli d’Italia aanleunt en waarvoor Meloni in het verleden heeft gewerkt, relativeert eveneens de harde taal van Vannacci. „Hij is een provocateur en een politiek entertainer. Maar over sommige punten van zijn programma, zoals orde en veiligheid en grenscontrole, is het merendeel van de Italianen het eens, niet alleen op rechts.”
Maar Vannacci is nog ver verwijderd van zijn doel, vooral als hij in zijn eentje naar de stembus trekt, stelt Rapisarda: „De rechtse kiezer heeft niet veel op met rechtse politici die op eigen houtje handelen en zo uiteindelijk links in de kaart spelen.” Giorgia Meloni zal in ieder geval haar politieke project niet aanpassen om de kiezers van Vannacci voor zich te winnen, dat weet de hoofdredacteur zeker. „Voor haar weegt politieke rechtlijnigheid zwaarder dan een verkiezingszege. En dat is juist haar sterkte in de ogen van het rechtse electoraat.”