LEIDEN - Het is een pand met veel historie en waar in het verleden allerlei spannende dingen plaatsvonden. Gevangenen werden gemarteld en regelmatig op de binnenplaats geëxecuteerd; er werd in de cellen zelfs een kind verwekt. Het Gravensteen in Leiden uit de dertiende eeuw, nu kantoor van Erfgoed Leiden en Omstreden, heeft het langst gediend als gevangenis.
'Zomaar een balustrade, denk je', zegt Susan Suèr van Erfgoed Leiden en Omstreken terwijl ze naar de buitenkant van het pand kijkt. 'Dit is de oorspronkelijke balustrade uit 1655.' Suèr werkt sinds 2002 bij Erfgoed Leiden en doet in haar vrije tijd onderzoek naar het leven in het Gravensteen.
Zo stuitte ze op het verhaal van gevangenen Sara Bertram en Christiaan de Vogel, die elkaar konden ontmoeten doordat mannen en vrouwen door een cipiersknecht bij elkaar werden gelaten. Dat bleef niet zonder gevolgen: er werd een kind verwekt.
Er vond ook een ontsnapping plaats, toen de zwangerschap zichtbaar begon te worden en er dreigde uit te komen dat mannen en vrouwen elkaar konden ontmoeten. Enkele mannelijke gevangenen gingen ervandoor.
Ze overmeesterden de cipier, pakten zijn sleutels en gingen ervandoor. De vrouwen bleven achter. 'Zo'n balustrade is echt veel meer dan alleen maar: ik ben een oud, houten ding', zegt Suèr.
Het oudste deel van het Gravensteen is de vierkante toren uit het einde van de twaalfde eeuw. In het metselwerk zitten zeer oude bakstenen. 'Je ziet de vingerafdrukken er nog in', zegt Suèr. De stenen zijn groter, dikker en grover dan moderne bakstenen.
Rond het midden van de zestiende eeuw werd een cellenblok tegen het gebouw aangezet. Vier cellen zijn er nog steeds. De oude deuren zijn bewaard gebleven en op de muren zijn schilderingen te zien, waaronder een geseling en kruisiging van Jezus.
Vanaf de zeventiende eeuw werden gevangenen in het tuchthuis aan het werk gezet. Ze moesten onder meer spinnen en wol verwerken.
Mannen met een extra zware straf moesten tropisch hardhout raspen. Het fijngemaakte hout werd gebruikt voor kleurstoffen voor de Leidse lakenindustrie.
Op de onderste verdieping van de twaalfde-eeuwse toren bevond zich later de martelkamer. In de muren zijn nog ringen te zien. Martelen gebeurde volgens Suèr niet zomaar. 'Er waren strenge regels voor.'
Verdachten van zware misdrijven konden worden gemarteld om een bekentenis te krijgen, maar moesten die daarna zonder marteling opnieuw bevestigen. Ook op de binnenplaats werd gestraft.
Daar staat nu een replica van een geselpaal. Gevangenen die zich misdroegen konden daar voor het oog en oor van anderen worden gegeseld.
Voor sommige gevangenen eindigde hun verblijf met de doodstraf. Mannen werden doorgaans opgehangen. Vrouwen werden aan een paal gewurgd. Volgens Suèr gebeurde dat omdat bij ophanging onder hun rokken zou kunnen worden gekeken.
Rijkere veroordeelden werden soms onthoofd en ketters konden worden verbrand, valsmunters werden levend gekookt.
De laatste executie in Leiden vond in 1856 plaats op het Pieterskerkhof. Adrianus Blom werd daar opgehangen voor de moord op de achttienjarige Maria van Velsen.
Van alle mensen die door het Gravensteen liepen en verbleven, fascineert Maria van Nispen misschien nog wel het meest. Van Nispen was getrouwd met cipier Wingert la Loo.
Toen hij ziek werd, nam zij steeds meer werkzaamheden over. Nog vóór zijn overlijden in 1713 vroeg ze het stadsbestuur of zij hem mocht opvolgen.
Dat verzoek werd ingewilligd. Van Nispen was van 1699 tot 1727 als cipierster aan het Gravensteen verbonden en stond na de dood van haar man zelf aan het hoofd van de gevangenis.
'Misschien fascineert ze me wel zo omdat we zo weinig over haar weten', zegt Suèr. 'Hoe was het om daar als vrouw echt de baas over te zijn?'
Tot halverwege de negentiende eeuw bleef het Gravensteen als gevangenis in gebruik. Veel later trok de Universiteit Leiden in het historische complex. Nadat de universiteit vertrok, stond het gebouw enige tijd leeg.
Sinds eind 2025 gebruikt Erfgoed Leiden en Omstreken een deel van het Gravensteen tijdelijk als werkplek.
Over het gebouw zelf twijfelt Suèr geen moment. 'Het is het spannendste gebouw van Leiden.' Dat blijkt ook wel na een rondgang langs cellen, martelkamer en de geselpaal.
Source: Omroep West Den Haag