De extreemrechtse AfD haalde zondag nét geen absolute meerderheid in het Duitse Saksen-Anhalt. Daarmee is de kans op een AfD-premier in de deelstaat nog niet van tafel. Vijf scenario’s voor extreemrechts in Saksen-Anhalt, en hoe de deelstaat model kan staan voor een landelijke opmars.
is nieuwsverslaggever van de Volkskrant.
Een populistisch-linkse partij die een extreemrechtse partij helpt: het zou kunnen. De BSW is een nieuwe politieke kracht in Duitsland. De partij, opgericht door oud-communist Sahra Wagenknecht, wil meer geld voor onderwijs, zorg en ouderen. En ze wil minder immigratie, minder klimaatmaatregelen, een einde aan de levering van Duitse wapens aan Oekraïne en ‘vrouwenrechten in plaats van gender-ideologie’.
Daarmee is de partij in velerlei opzichten een natuurlijke bondgenoot van de AfD. De BSW ziet het liefst een technocratische premier die voor elk wetsvoorstel meerderheden moet zoeken. ‘En er zijn natuurlijk projecten waarvan we ons goed kunnen voorstellen dat we het met de AfD samendoen’, liet de lijsttrekker van de BSW in Saksen-Anhalt, Claudia Wittig, al weten.
De AfD ziet echter niets in deze manier van regeren. Volgens de partij is de verkiezingsuitslag een duidelijk mandaat voor een AfD-regering. En slechts een kwart van de BSW-stemmers is daar expliciet op tegen, vergeleken met 43 procent bij de christendemocratische CDU en 70 tot 90 procent bij andere partijen. De BSW moet gewoon naar zijn kiezers luisteren en met de AfD in zee gaan, meent die laatste.
Het is niet uitgesloten dat Wagenknechts partij, onder verwijzing naar de wil van de kiezer en de monsterzege van de AfD, omkleed met mitsen en maren, alsnog met extreemrechts in zee gaat. Wat daarbij mogelijk een rol speelt: de BSW is over haar hoogtepunt heen. De partij haalde de kiesdrempel niet bij de landelijke verkiezingen en slechts op het nippertje zondag in Saksen-Anhalt. Samenwerken met de AfD zou de laatste kans kunnen zijn de kiezer iets te laten zien.
De BSW zou ook kunnen besluiten met haar vier zetels AfD-lijsttrekker Ulrich Siegmund aan een minister-presidentschap te helpen, zonder dat het zitting neemt in zijn regering. In ruil voor toezeggingen van de AfD kan de BSW dan vanuit de Kamer steun verlenen. De AfD wil echter een duidelijke meerderheidsregering.
Een ander geitenpaadje is de CDU. Een aanzienlijk deel van de leden van Duitslands conservatieve partij vindt het tijd om onder voorwaarden af te stappen van het cordon sanitaire. Door samenwerking op thematisch vlak, bijvoorbeeld. Dat gebeurde al eerder, in 2025, toen toenmalig oppositieleider Friedrich Merz – nu CDU-bondskanselier – met steun van de AfD een migratiewet door het nationale parlement loodste.
Om premier van Saksen-Anhalt te worden, heeft AfD-leider Ulrich Siegmund slechts de steun van drie extra parlementariërs nodig. Het wordt een hele toer om drie van de waarschijnlijk vijftien CDU’ers los te weken van hun partij, maar ondenkbaar is het niet. Temeer omdat een aantal prominente CDU’ers aldaar al langer pleit voor samenwerking, ten minste voor een minderheidsregering met gedoogsteun van de AfD.
Die laatste optie is van tafel, zei Sven Schulze, CDU-leider in Saksen-Anhalt, maandagavond laat, evenals deelname aan de technocratische BSW-dagdroom: wij gaan oppositie voeren.
Om de AfD van de macht weg te houden in Saksen-Anhalt, moeten alle andere partijen samenwerken. Een poging daartoe is niet waarschijnlijk, laat staan dat het een succes gaat worden. De BSW wil niet met de CDU samenwerken, de CDU handhaaft naast de AfD ook een cordon sanitaire om de ‘extreemlinkse’ Die Linke. In de oostelijke deelstaat Thüringen, waar de AfD een derde van de zetels heeft, houdt een CDU-regering met gedoogsteun van Die Linke weliswaar de AfD buiten de regering maar krijgt er ook niet veel gedaan – wat maatschappelijke onvrede en dus de populariteit van AfD verder helpt.
Dergelijke onbestuurbaarheid dreigt daarom ook in Saksen-Anhalt. Op termijn is dit de route die de AfD hoopt te volgen naar landelijke macht in Duitsland: zo groot worden dat niemand meer om de partij heen kan. Als geen van bovenstaande scenario’s mogelijk blijkt, dan kan na de tweede mislukte poging een minister-president te kiezen het parlement in Saksen-Anhalt besluiten nieuwe verkiezingen uit te schrijven. De kiezer zal de schuld daarvoor niet bij de AfD leggen. ‘En dan krijgen we 50, 55 procent’, voorspelt AfD-lijsttrekker Siegmund, tegenover de Duitse zender ZDF.
Tot slot is er nog een kans dat het parlement een derde poging doet, waarbij een relatieve meerderheid voldoende is. Als de BSW zich onthoudt, en alle andere partijen tegen Siegmund stemmen, ontstaat een patstelling: 39 zetels voor de AfD-voorman, 39 tegen, en 4 onthoudingen. In dat geval zit de deelstaat muurvast, en mag volgens het reglement pas na zes maanden een nieuwe poging tot ontbinding worden gedaan.
Veel twijfelende AfD-sympathisanten zullen dat zien als ondemocratische tegenwerking door de gevestigde politieke orde – precies wat de AfD altijd zegt. Ook dat zal de partij geen windeieren leggen wanneer nieuwe verkiezingen dan eindelijk worden gehouden. Siegmund was dan ook extatisch op zondagavond, net als de landelijke AfD-leiding. ‘De toekomst is Alternative für Deutschland’, beloofde Siegmund.
Source: Volkskrant