Er was in de Duitse naoorlogse geschiedenis geen natuurlijkere regeringspartij dan de christendemocratische CDU. Die tijd is voorbij, zo leert de monsterzege van de extreemrechtse AfD in Saksen-Anhalt. Het zegt veel over hoe snel de Duitse samenleving verandert.
is correspondent Duitsland van de Volkskrant. Hij woont in Berlijn.
De schok is groot over de monsterzege van de AfD in de Duitse deelstaat Saksen-Anhalt. ‘Duitsland is niet meer immuun voor extreemrechts’, schreef de Süddeutsche Zeitung. Tachtig jaar na de nazi-dictatuur wint een partij die geen scherpe scheiding met het nazi-verleden wil aanbrengen, stelde Der Spiegel.
Of AfD-lijsttrekker Ulrich Siegmund uiteindelijk premier van Saksen-Anhalt wordt of niet: de uitslag laat zien hoezeer het politieke midden in Duitsland verzwakt is. De CDU leverde de afgelopen 24 jaar de premier van Saksen-Anhalt. Zondag werden de christendemocraten weggevaagd en hielden zij nog maar 17,2 procent van de stemmen over, bijna 20 procentpunten minder dan vijf jaar geleden.
Bondskanselier Friedrich Merz (CDU) zei ‘diep geschokt’ te zijn door de uitslag. De CDU was altijd een baken van stabiliteit in het naoorlogse, democratische Duitsland dat zijn verleden wilde overwinnen. Een natuurlijke regeringspartij, die legendarische kanseliers als Konrad Adenauer, Helmut Kohl en Angela Merkel leverde. Maar de partij lijkt aan een vrije val bezig, net als haar traditionele ideologische tegenstrever, de sociaaldemocratische SPD.
Volgens kiezersonderzoek werd de CDU zondag niet gestraft voor haar beleid in Saksen-Anhalt, maar voor de ongekende impopulariteit van Merz. Kiezers hebben een hekel aan zijn patriarchale en autoritaire manier van communiceren. Bovendien is Duitsland een onzeker land geworden. De Duitse economie verliest terrein op de wereldmarkt, vooral door concurrentie met China, en veel kiezers geloven niet dat de regering van Merz bij machte is het tij te keren. In Saksen-Anhalt speelden verder boosheid over immigratie, verlies aan koopkracht door hoge energieprijzen en de steun aan Oekraïne een rol.
De problemen van de CDU gaan echter verder dan een impopulaire leider. De partij bevindt zich structureel in een moeilijk parket. De oude Beierse houwdegen Franz-Josef Strauss (1915-1988) zei altijd dat de partij geen ruimte op rechts mocht laten. Inmiddels is de ruimte rechts van de CDU ingenomen door een AfD die groter is dan de CDU zelf, in het oosten van Duitsland, maar ook in de landelijke peiling. De strategie van de CDU om de AfD tegen te houden met een Brandmauer, die elke vorm van samenwerking uitsluit, is mislukt.
Omdat de christendemocraten geen conservatieve coalitie met een uiterst rechtse partij willen sluiten, zijn zij genoodzaakt over links te regeren. Landelijk vormen ze een moeizame coalitie met de SPD. In Saksen-Anhalt kan de AfD alleen uit de regering worden gehouden door een monsterverbond van alle partijen, inclusief de radicaal-linkse Die Linke en de links-populistische Bündnis Sahra Wagenknecht (BSW).
Daardoor verliest de CDU aan profiel onder haar conservatieve kiezers. Met succes bestempelt de AfD de christendemocraten als ‘nepconservatieven’, die rechts praten, maar met links regeren. Smalend spreekt de AfD over de Altparteien, de oude partijen van CDU en SPD, die slechts samenklonteren om zich vast te klampen aan de macht en de AfD, ‘de partij van het volk’, uit te sluiten.
Maar het slechten van de Brandmauer zou ook rampzalige gevolgen hebben voor de CDU. In dat geval zouden veel kiezers en politici weglopen, omdat zij de ideologie van de AfD onverenigbaar vinden met een christelijk wereldbeeld. Zo zit de CDU gevangen in een fatale dynamiek van kleurloze middencoalities die de flanken alleen maar sterker maken.
De problemen van de CDU en de SPD zitten echter nog dieper dan de huidige politieke constellatie, stelde de socioloog Armin Nassehi in Der Spiegel. Hij memoreerde hoezeer de samenleving veranderd is sinds de naoorlogse hoogtijdagen van deze partijen. De oude volkspartijen overtuigden hun kiezers niet omdat zij destijds zulke geweldige argumenten hadden, aldus Nassehi, maar omdat zij diep in de samenleving waren verankerd, via de kerken, de vakbonden, en het verenigingsleven.
In de communistische DDR bestond dat maatschappelijk middenveld niet. Vrijwel alle instituties waren in handen van de staat en werden diep gewantrouwd. Het westen van Duitsland gaat echter steeds meer op het oosten lijken, aldus Nassehi, omdat de samenleving in het westen niet langer gedragen wordt door de instituties van weleer.
Als de oude partijen de greep op hun achterban kwijtraken, ontstaat ruimte voor politieke ondernemers die nieuwe dromen verkopen. In Saksen-Anhalt beloofde AfD-lijsttrekker Ulrich Siegmund ‘ons land terug te halen’, een land waar de Duitsers weer onder elkaar zijn, en waar orde en discipline heersen. Volgens critici is het een land dat gebaseerd is op een geïdealiseerd verleden en nooit bestaan heeft, maar Siegmund overtuigde bijna de helft van de kiezers. Door zijn geschiedenis loopt het Oosten voorop in deze ontwikkeling, aldus Nassehi, maar het Westen zal volgen.
Bondskanselier Merz ligt zwaar onder vuur door de catastrofale uitslag in Saksen-Anhalt. In Duitse media wordt gespeculeerd over de tussentijdse vervanging van Merz volgens het ‘Keir Starmer-model’. Hendrik Wüst (51), de premier van de deelstaat Noordrijn-Westfalen, wordt als mogelijke opvolger genoemd. Volgens sommige CDU’ers zijn de structurele problemen van de partij zo groot dat zo’n wissel weinig zou opleveren. Hoe dan ook liet Merz maandag weten niet aan een vertrek te denken. Hij wil doorgaan met de hervormingen die volgens hem nodig zijn om de economie te revitaliseren, al zijn die niet altijd populair. ‘Opgeven is voor mij geen optie’, aldus Merz.
Source: Volkskrant