Verkiezingen Saksen-Anhalt
Dit is het dagelijkse commentaar van NRC. Het bevatmeningen, interpretaties en keuzes. Ze worden geschreven door een groepredacteuren, geselecteerd door de hoofdredacteur. In de commentaren laat NRC zien waar het voor staat. Commentaren bieden de lezer eenhandvat, een invalshoek, het is ‘eerste hulp’ bij het nieuws van de dag.
Voor het eerst in tachtig jaar kan een extreemrechtse partij opnieuw in Duitsland regeren, op deelstaatniveau. Alternative für Deutschland won zondag in Saksen-Anhalt bijna 44 procent van de stemmen.
Daarover zou je relativerend kunnen denken dat in de deelstaat „slechts” 2,1 miljoen mensen wonen, op een totale Duitse bevolking van 83,5 miljoen. Of dat de AfD op democratische wijze is verkozen. Dat de partij niet de absolute meerderheid behaalde, en coalitievorming nodig is. Dat de veiligheidsdiensten haar als extreemrechts bestempelen, maar heus niet elke kiezer dat is.
Dat gaat voorbij aan het feit dat Duitsland na de Tweede Wereldoorlog waarborgen inbouwde om te voorkómen dat extreemrechts weer aan de macht zou kunnen komen. Te lang is bovendien door middenpartijen erop vertrouwd dat de Brandmauer, de ongeschreven afspraak om niet met extreemrechts samen te werken, de opmars van zo’n partij zou tegenhouden terwijl achtereenvolgende verkiezingen het tegendeel lieten zien.
Het is diezelfde middenpartijen aan te rekenen dat het zover heeft kunnen komen. De harde taal over migratie overnemen van radicaal- en extreemrechts werkt niet. Dat is de les uit andere Europese landen, waaronder Nederland. Kiezers kiezen voor het origineel. Het verdoezelen op verkiezingsposters voor welke partij je staat (CDU-kandidaten afbeelden met een wel héél klein partijlogo, om de associatie met de impopulaire bondskanselier Friederich Merz te vermijden) werkt ook niet. Noch waarschuwen voor verdoemenis bij winst van de AfD zonder dat daar een eigen verhaal tegenover staat, zeker niet als dat het optimisme van de AfD, met zijn „Alles ist möglich”, niet evenaarde.
Onduidelijk is nog of de AfD een deelstaatregering kan vormen. Haar plannen zijn radicaal: aparte klassen voor kinderen in de asielprocedure en met een beperking, het afschaffen van de publieke omroep, een verklaring van pro-Duitsheid eisen voor culturele instellingen. In Thüringen won de AfD twee jaar geleden ook, maar kwam ze in de oppositie doordat CDU, SPD en BSW met gedoogsteun van Die Linke de extreemrechtsen uitsloten.
Maar als de partij in de oppositie blijft, ligt het momentum nog steeds bij haar. Er komen volgende deelstaatverkiezingen aan, onder meer in Berlijn. Hoe ondermijnend kan de AfD worden, onder meer door haar pro-Russische houding? Dat is ook voor buurland Nederland relevant, waarvoor Duitsland niet alleen de belangrijkste economische partner is, maar waarmee ook op defensiegebied nauw wordt samengewerkt.
„Democratie is noch onvoorwaardelijk en noch onder alle omstandigheden gewaarborgd. Elke democratie is kwetsbaar, zelfs als er een goede grondwet aan ten grondslag ligt.” Dat zijn de waarschuwende woorden in het Haus der Weimarer Republik, tegenover de plek waar na de Eerste Wereldoorlog de eerste Duitse democratie werd uitgeroepen. Die zou in de decennia daarna door de nationaalsocialisten worden afgebroken.
De democratie, zo staat in het Haus der Weimarer Republik te lezen, heeft „Demokratinnen und Demokraten” nodig die zich voor haar inzetten. Heeft mensen nodig die hun democratische rechten niet alleen bij verkiezingen, maar in alle onderdelen van de maatschappij „vielfältig wahrnemen”. Dat is niet alleen voor Duitsland de opdracht voor de komende tijd.