Deelstaatverkiezingen Steun van dissidente CDU’ers, samenwerken met een links-populistische partij of nieuwe verkiezingen? Na de grote overwinning zondag houdt de AfD in Saksen-Anhalt alle opties open.
De lijsttrekker van de AfD in Saksen-Anhalt, Ulrich Siegmund (derde van rechts) schudt zondagavond in Maagdenburg de hand van Claudia Wittig (links), lijsttrekker van het Bündnis Sahra Wagenknecht (BSW), na de eerste uitslagen van deelstaatverkiezingen.
Na de grote verkiezingswinst van de Alternative für Deutschland (AfD) zondag in de deelstaat Saksen-Anhalt maakt die partij zich op daar een regering te vormen. Als dat lukt, zou het de eerste keer zijn in het moderne Duitsland dat een extreem-rechtse partij in een deelstaat aan de macht komt.
De verkiezingsuitslag is volgens AfD-lijsttrekker Ulrich Siegmund een „eenduidige regeringsopdracht”. De AfD komt drie zetels tekort voor een meerderheid in het parlement. Siegmund steekt „de hand naar iedereen uit”, zei hij op een persconferentie in Berlijn.
In de praktijk is het uitgesloten dat de fracties van Die Linke, SPD en Groenen met de AfD praten. De CDU werkt principieel ook niet met de AfD, maar Siegmund zinspeelde erop dat hij individuele CDU-parlementariërs ervan zal proberen te overtuigen naar de AfD over te lopen of met de AfD mee te stemmen. Voor de CDU zou dat een verdere nederlaag zijn. De AfD haalde 44 procent van de stemmen in de deelstaat, de CDU haalde met 17 procent het slechtste resultaat daar sinds de eenwording.
Er is nog een andere, mogelijk makkelijkere optie voor de AfD. Het Bündnis Sahra Wagenknecht (BSW) haalde met 5,3 procent verrassend de kiesdrempel, en is de enige partij die tot iets van samenwerking met de AfD bereid is. De partij van oprichter Wagenknecht, oud-partijleider van Die Linke, speelt deze dagen daarmee een sleutelrol. Daar heeft Wagenknecht welbewust naartoe gewerkt, waarbij ze er niet voor terugdeinsde een paar partijgenoten op te offeren.
Het BSW heeft een turbulente periode achter de rug. Begin 2024 werd de links-populistische partij opgericht, in september van dat jaar behaalde het BSW goede resultaten bij de deelstaatverkiezingen in Saksen, Thüringen en Brandenburg. In die laatste twee deelstaten werd het BSW coalitiepartner. Maar van meet af aan bemoeide Wagenknecht zich vanuit Berlijn met iedere beslissing en iedere uiting van haar partijgenoten, en de animositeit tussen Wagenknecht en de afdelingen in de deelstaten groeide gestaag. Eind 2025 stapten de BSW-coalitieleden in Brandenburg op vanwege de „autoritaire tendensen” in de partij. Wagenknecht trad terug als partijvoorzitter, maar bemoeide zich op de achtergrond onverminderd met alles.
Bij de Bondsdagverkiezingen begin 2025 haalde de partij de kiesdrempel niet, en ook in Saksen-Anhalt stond de partij in peilingen lange tijd op onbeduidende 4 procent. Wagenknecht vond het moment rijp voor een noodgreep: in augustus verklaarde ze dat haar partij bereid is tot samenwerking met de AfD.
In het BSW is dat omstreden; Wagenknecht en de partij komen immers voort uit de socialistische Die Linke, en veel partijgenoten zien zichzelf juist als tegenstander van de AfD. Een BSW-kandidaat uit Halle trok zich terug na Wagenknechts handreiking aan de AfD. Vorige week stapte vrijwel de hele fractie in Thüringen uit de partij. „Met de toenadering tot de AfD heeft Sahra Wagenknecht een grens overschreden”, zei de Thüringse partijvoorzitter Katja Wolf in Die Zeit. Volgens Wolf kwam die toenadering voort uit vertwijfeling van Wagenknecht over de slechte peilingen.
De strategie van Wagenknecht lijkt te hebben gewerkt. Vooralsnog zeggen de partijvoorzitters in de deelstaat dat ze bij een minister-presidentverkiezing in het deelstaatparlement níet zullen stemmen, waardoor Ulrich Siegmund met de stemmen van alleen zijn eigen partij gekozen kan worden. Daarmee zou het BSW dus een AfD-regering gedogen zonder actief mee te stemmen. Maar de AfD wil concrete toezeggingen van mogelijke coalitiepartners. Volgens de Frankfurter Allgemeine Zeitung hebben AfD en BSW al enkele concrete afspraken gemaakt.
AfD-covoorzitter Tino Chrupalla in Berlijn ziet mogelijkheden voor samenwerking met BSW. „We hebben veel overeenkomsten wat betreft buitenlandbeleid en veiligheid. De sancties tegenover Rusland zijn heel duidelijk een economisch nadeel voor ons, en de miljarden aan ondersteuning voor Oekraïne natuurlijk ook. Die oorlogskoers van de huidige regering keuren wij heel duidelijk af, en veel kiezers met ons. En wat betreft veiligheid: illegale migranten willen we consequent uitzetten, en wel in grote aantallen. Daar zitten we met BSW op één lijn.”
Chrupalla erkent dat „dat niet per se dingen zijn die in Saksen-Anhalt”, op deelstaatniveau worden beslist. „Andere overeenkomsten zullen we in gesprekken onderzoeken.”
De campagne van Bündnis Sahra Wagenknecht ging voor een groot deel over Rusland. De partij beloofde weer gas door Nord Stream te laten stromen (de leidingen zijn sinds 2022 kapot) en toonde een AI-gegenereerd beeld van de Oekraïense president Volodymyr Zelensky met opgehouden hand, een beeld dat volgens critici gelijkenissen vertoont met antisemitische propaganda uit de jaren dertig.
In Berlijn zegt AfD-lijstrekker Siegmund gevraagd naar migratie dat in Maagdenburg weliswaar niet het beleid aan de Duitse grens wordt bepaald, maar dat er genoeg andere mogelijkheden zijn om invloed uit te oefenen op migratie. „Wij kunnen beslissen of mensen in eigen huizen onderdak krijgen of dat we een groot gezamenlijk onderkomen aanbieden, of we mensen geld uitbetalen of bijdragen in natura. Het gaat erom dat niemand hier een fijn leven leidt op onze kosten.”
Het afbreukrisico voor de AfD is groot als het lukt een regering te vormen in Maagdenburg, hoofdstad van de deelstaat. Siegmund zelf herhaalt steeds dat hij niet wil regeren als hij compromissen moet sluiten, als hij „zichzelf ‘s avonds niet meer in de spiegel kan aankijken”. Als hij geen duidelijke toezeggingen krijgt van andere fracties of parlementariërs houdt hij liever nieuwe verkiezingen. Alles zodat „we ons oude, veilige, prachtige Duitsland terug kunnen halen”, aldus Siegmund.
De Duitse kanselier Friedrich Merz (CDU) zei maandag „gechoqueerd” te zijn over de grote verkiezingszege van de AfD in Saksen-Anhalt. De schok van Merz en anderen zorgt voor grote onrust in de coalitie: regeringspartij SPD opperde een omstreden verhoging van de pensioenleeftijd in te trekken, voor Merz één van zijn belangrijkste hervormingen tot nu toe. Merz wil zijn poot stijf houden. De kanselier is extreem impopulair en was voor veel mensen een reden om níet CDU te stemmen. Maar „opgeven is voor mij geen optie”, aldus Merz.