Aanslagen op defensiebedrijven Sinds begin augustus werd bij acht defensiebedrijven in zes Europese landen brand gesticht, van een fabriek voor militaire robots in Estland tot een munitieopslag in Bulgarije. Het is lastig te bewijzen, maar veel wijst op Russische betrokkenheid.
Screenshot uit een video die is vrijgegeven door de Italiaanse brandweer op 13 augustus. Rook stijgt op uit de fabriek van munitiefabrikant KNDS Ammo Italy in Colleferro, veertig kilometer ten zuidoosten van Rome. De fabriek is van het Duitse defensiebedrijf KNDS en maakt munitie van middelgroot en groot kaliber. Niemand raakte gewond.
De knal was oorverdovend en was tientallen kilometers verderop te horen. Boven het complex van munitiefabrikant KNDS Ammo Italy in Colleferro, niet ver buiten Rome, steeg een enorme vuurbal van tientallen meters op. Een schokgolf liet ruiten honderden meters verderop springen, wegrennende medewerkers van de fabriek werden tegen de grond geworpen.
Wat volgde was enorme paniek onder bewoners van Colleferro. Ina Camilli, voorzitter van de actiegroep Comitato Residenti Colleferro (Bewonerscomité Colleferro), was die dertiende augustus op vakantie, maar op haar telefoon zag ze de „onbeschrijfelijke onrust”: filmpjes van de brand, van de ontploffing, en berichten met grote zorgen: zijn er doden gevallen? En wat als de andere munitiefabriek, die naast KNDS is gelegen, ook in de lucht vliegt? Of de energiecentrale?
Het liep relatief goed af: de medewerkers konden zich op tijd in veiligheid brengen, omdat er voor de explosie een brand was gesignaleerd. En de brandende puinresten die hoog de lucht in werden geslingerd zorgden niet voor problemen bij de nabijgelegen fabrieken. Uiteindelijk raakte er niemand gewond. Maar de munitiefabriek heeft flinke schade opgelopen, de productie is nog altijd niet op het oude niveau, meldt een woordvoerder van KNDS.
De ontploffing bij KNDS in Colleferro
Onder omwonenden wordt in de eerste dagen na de ontploffing niet getwijfeld over de oorzaak, vertelt Camilli. „De munitiefabriek heeft een geschiedenis met ongelukken. In 2007 kwam een medewerker om het leven bij een ontploffing, dat ligt bij veel inwoners nog vers in het geheugen. Dus iedereen gaat ervan uit dat er weer een ongeluk is gebeurd.”
Maar in de dagen erna ontstonden er buiten Colleferro twijfels. In heel Europa waren er branden, ontploffingen of pogingen tot brandstichting bij defensiebedrijven. En daar werd al snel naar de Russische geheime dienst gewezen. Was dat in Colleferro ook het geval?
De reeks branden bij Europese defensiebedrijven is opmerkelijk. Eerder gingen defensiebedrijven in vlammen op na waarschijnlijk Russische aanvallen, maar de afgelopen weken volgden de incidenten elkaar bijzonder snel op. Sinds begin augustus werd er op acht plekken brand gesticht of werd dat geprobeerd. In Bulgarije werd een munitieopslag weggeblazen, in Estland brak brand uit bij een fabriek voor militaire grondrobots, in Slowakije werden drie mannen opgepakt die van plan waren om een dronefabriek in brand te steken.
In Polen was het op één dag twee keer raak: er was brand in een dronefabriek, en in de opslag van een toeleverancier voor onder meer drone- en helikopteronderdelen.
In München werden woensdag brandbommen uit een auto gegooid bij het kantoor van een fabrikant van communicatiesystemen, onder meer voor geheime diensten en het Duitse leger.
En eerder in augustus mislukte in Leipzig een aanslag op een vrachtvliegtuig met munitie voor het Oekraïense leger met drones.
Tot nu toe is alleen bij die mislukte aanslag in Leipzig hardop uitgesproken dat Rusland erachter zat. Het bewijs is vaak moeilijk rond te krijgen. Soms is nog niet eens duidelijk of er brand is gesticht, of er een ongeluk is gebeurd.
Dat er toch naar Rusland wordt gekeken, is niet gek. Defensiebedrijven zijn een logisch doelwit voor Rusland, zeker omdat de meeste fabrieken waar brand werd gesticht direct of indirect wapens leveren aan Oekraïne. Er werden eerder al defensiefabrikanten aangevallen. En de modus operandi is dan vaak brandstichting.
Zo lijkt de brand bij de Italiaanse munitiefabriek op het eerste gezicht wel heel veel op wat er drie dagen daarvoor gebeurde in Bulgarije. Ook daar deed zich een gigantische explosie voor in een opslag van de wapenfabrikant EMCO. De verhalen van medewerkers leken op die van de werknemers van KNDS in Colleferro: ze zagen eerst rook, toen brand – en daardoor was er genoeg tijd om te vluchten. Daarna volgde een enorme explosie. Het Bulgaarse leger was wekenlang bezig om de omgeving van de opslagloods vrij te maken van explosieven die niet tot ontploffing waren gekomen.
Of de Russische geheime dienst achter deze ontploffing zat, is nauwelijks een vraag voor Boyko Noev, voormalig minister van Defensie van Bulgarije en nu analist bij de Center for the Study of Democracy in Sofia. „Er is een duidelijk patroon zichtbaar in Bulgarije”, zegt hij via videoverbinding. „De Bulgaarse defensie-industrie is al sinds 2011 een doelwit voor Rusland. Er wordt veel zwaardere munitie geproduceerd die in veel landen van de voormalige Sovjet-Unie gebruikelijk zijn.” Die munitie wordt ook gebruikt door Oekraïne. In de afgelopen tien jaar kreeg Bulgarije te maken met een reeks ontploffingen en branden in praktisch alle munitiefabrieken in het land. Er zijn sterke aanwijzingen dat de Russische geheime dienst daar achter zat, hoewel dat nooit formeel is vastgesteld.
Blushelicopter in actie na de brand bij munitiefabrikant KNDS Ammo Italy in Colleferro, vlakbij Rome, 13 augustus.
Emilian Gebrev, de eigenaar van EMCO, was in 2015 bovendien slachtoffer van vergiftiging met een zenuwgas uit de novitsjok-familie, dat vaker door Rusland is gebruikt bij moordaanslagen. Hij overleefde de aanval. „Dat was duidelijk in opdracht van zeer hooggeplaatste personen in het Kremlin”, zei hij een aantal jaar geleden in een interview met het FT.
Ook de modus operandi van de brand doet Noev denken aan eerdere Russische sabotageacties: „Tot een paar jaar geleden was er bij de aanslagen in Bulgarije direct een explosie. Maar sinds 2022 is het patroon anders: er wordt eerst rook gezien, dan brand, en dan een explosie.”
Of definitief vastgesteld kan worden dat het om een Russische sabotageactie gaat, is de vraag. De Duitsers wisten de gevonden drone te linken aan de Russische geheime dienst omdat er dna op de drone werd gevonden. Dat is onwaarschijnlijk in Bulgarije vanwege de gigantische explosie.
Mogelijk kan er wel worden vastgesteld of er sprake is van brandstichting. En er zijn de beelden van de bewakingscamera’s, die nu worden geanalyseerd. Met de weinige informatie die nu beschikbaar is, wordt volop gespeculeerd over Russische betrokkenheid en hoe de brand is ontstaan. Zo ging in de eerste dagen een verhaal rond dat de brand ontstond in een vrachtwagen – dat bleek niet te kloppen. De Bulgaarse wapenexpert Naiden Iliev, die tot 2022 verantwoordelijk was voor de productie van wapens bij EMCO, beweert tegen NRC dat er „mogelijk maanden geleden een brandbom in het pand is geplaatst”. Ondanks aandringen wil hij niet zeggen waar die conclusie op is gebaseerd. „Dit is alle informatie die ik kan delen.”
Ook in Italië blijven de geruchten rondgaan, sommige beter onderbouwd dan andere. Senator Carlo Calenda van de kleine oppositiepartij Azione hoorde ze ook. Hij wil daarom deze week, als de Italiaanse senaat terugkeert van het zomerreces, minister van Defensie Guido Crosetto vragen om het parlement snel te informeren over wat er precies in Colleferro is gebeurd.
De minister stelde op de dag van de ontploffing dat „alles wijst op een intern probleem” – en dus niet op een Russische sabotageactie. Volgens Calenda kon Crosetto dat nog helemaal niet weten, en de aanklager houdt in het officiële onderzoek ook de optie open dat het om Russische sabotage ging.
„Het is heel belangrijk dat we te weten komen of dit een Russische actie was”, zegt senator Calenda via de telefoon. „Italië is een bijzonder geval. De publieke opinie is al relatief pro-Russisch, vroeger nog meer dan nu. Rusland zocht daarom nooit de directe confrontatie, omdat het contra-productief zou zijn. Als dit een aanval van Rusland is, zou dat voor het eerst zijn. Dan heeft Rusland haar strategie ten opzichte van Italië aangepast.”
De reeks van Russische sabotageacties is inmiddels zo lang – met de mislukte droneaanval in Leipzig als laatste meest prominente voorbeeld – dat Noev ervoor pleit om er altijd vanuit te gaan dat Rusland achter de acties zit. „De Russische geheime dienst stuurt niet langer zelf meer agenten op pad om de aanslagen te plegen, ze maken gebruik van migranten of lokale criminelen”, aldus Noev. „Daarom moeten we uitgaan van de omgekeerde logica: het is Rusland, tenzij er bewijs ligt dat het niet zo is.”
En zelfs dan blijft de twijfel. In Slowakije werden op 25 augustus drie mannen opgepakt die van plan waren om een dronefabriek in brand te steken. Een paar dagen werd een email naar Slowaakse media gestuurd, waarin een obscure pacifistische organisatie met de naam Global Citizens Against War 1984 de poging tot aanslag opeiste. Er waren foto’s en video’s van het terrein van de dronefabrikant toegevoegd.
Maar de Slowaakse autoriteiten houden er ook rekening mee dat de aanslag toch in opdracht van Rusland is gepleegd. Het Russische onderzoeksplatform The Insider ontdekte dat het Instagramprofiel van de groep met Russische taalinstellingen is aangemaakt. Een citaat op de Engelstalige site van de groep uit het boek 1984 van George Orwell lijkt niet uit het Engelse originele boek te komen, maar te zijn terugvertaald vanuit de Russische vertaling.
Ina Camilli van het bewonerscomité in Colleferro zag de berichten over Russische sabotage ook. „Even dacht ik dat het goed mogelijk is dat dat het was. Maar in de zomervakantie werkt er meer onervaren personeel in de munitiefabriek. Dat verhoogt de kans op een ongeluk. Persoonlijk denk ik dat dat het was.”