Deelstaatverkiezingen De Oost-Duitse deelstaat Saksen-Anhalt gaat zondag naar de stembus. In de peilingen gaat de extreemrechtse AfD onbedreigd aan kop. Voor de anti-migratiepartij spelen economische thema’s een steeds grotere rol.
Het grootste chemische industrieterrein van Duitsland ligt in Leuna, Saksen-Anhalt.
„Vroeger zag de hele stad grijs”, zegt Christel Timmel. „Alles was bedekt met een laag as van een centimeter dik.” De gepensioneerde Oost-Duitse zit met een kop koffie en een broodje ‘Mett’ (rauw varkensgehakt) bij de bakker in Leuna. In het stadje in Saksen-Anhalt ligt het grootste chemische industrieterrein van Duitsland, met een oppervlak van maar liefst 13 vierkante kilometer, en voor de val van de Muur ging het er niet bepaald milieuvriendelijk aan toe. Timmel werkte decennialang als metaalbewerker op het terrein. „Destijds werkten veel vrouwen in wat men nu mannenberoepen noemt”, vertelt ze.
„De ene dag rook de hele stad naar lijm, dan weer naar ammoniak. Met zo’n ammoniakwolk was je nooit verkouden, de ademwegen waren altijd helemaal vrij.” Qua luchtkwaliteit is er dus wel wat verbeterd sinds de jaren negentig. Op andere vlakken is Timmel daar niet zo zeker van.
Christine Timmel (75) werkte de hele leven in de metaalindustrie van Leuna.
Timmel laat oude foto’s zien van haar vader, die ook zijn werkende leven sleet in de metaalindustrie van Leuna.
Zondag 6 september wordt in Saksen-Anhalt het deelstaatparlement gekozen. De Alternative für Deutschland (AfD) staat in de peilingen op 42 procent. In Duitsland was de zorg niet eerder zo groot dat de AfD, die door de veiligheidsdiensten in de deelstaat als extreemrechts wordt bestempeld, aan de macht komt (zie kader). Dat zou grote gevolgen hebben voor de deelstaat maar ook voor de regering in Berlijn, en er wordt nu al gesproken over een historische verkiezingsdag.
De zorgen van veel mensen in Saksen-Anhalt zijn van andere aard. Veel mensen beginnen over hoge energieprijzen en andere stijgende kosten. Op een pleintje in Leuna zegt Gudrun Amme, op weg naar de stand met gegrilde kippetjes: „Ik heb niet gestudeerd, maar die daar in Berlijn wel! En zij tanken hun auto vol, zij verwarmen hun woning zonder erover na te denken. Wij, de kleine Arschlöcher, moeten betalen.” Gevraagd wat zij merkt aan haar stroomrekening zegt Amme: „Die is in de afgelopen jaren verdubbeld. En ik heb het licht niet eens meer aan, want de straatlantaarn schijnt naar binnen.”
Zondag wordt het deelstaatparlement gekozen in Saksen-Anhalt. De uiterst rechtse Alternative für Deutschland staat op 42 procent in de peilingen en heeft twee mogelijkheden om te regeren in de deelstaat, waar het dan zeggenschap zou krijgen over zaken als cultuur, scholing en veiligheid. In één scenario behalen maar drie partijen de kiesdrempel van 5 procent (naast AfD de CDU, nu op 23 procent, en Die Linke, nu op 12 procent), waardoor de AfD een absolute meerderheid zou kunnen behalen. In een ander scenario haalt Bündnis Sahra Wagenknecht de kiesdrempel (nu op 4 procent gepeild), de enige partij die een coalitie wil sluiten met de AfD.
Voor de CDU van kanselier Friedrich Merz dreigt de verkiezing in Saksen-Anhalt hoe dan ook een splijtzwam te worden. Dat de CDU er slecht voor staat in de deelstaat, wijten veel partijgenoten aan de koers van Merz. Enkele CDU’ers hebben in Duitse media aangekondigd dat ze zullen proberen hem te te vervangen bij een slecht resultaat. Een tweede pijnpunt is dat de CDU geen coalitie zal kunnen vormen zonder Die Linke, waar de christen-democraten in principe niet mee regeren. Een scenario waarin CDU toch met Die Linke samenwerkt, of met de AfD, zal de partij hevig verdelen.
Karl-Heinz Dathe snoeit de rozen in zijn voortuin. Hij werkte vijftig jaar in de raffinaderij op het industrieterrein, waar decennialang olie uit Rusland aankwam via de pijpleiding Droezjba (‘vriendschap’). De socialistische Deutsche Demokratische Republik (DDR) was tot de val van de Muur in 1989 een satellietstaat van de Sovjet-Unie, en de olie bleef ook nadien stromen. Na uitbraak van de oorlog in Oekraïne is die route drooggelegd. Dathe vindt de sancties tegen Rusland niet per se verkeerd. Maar hij vindt dat er meer moet worden geïnvesteerd in eigen land, en minder geld naar het buitenland zou moeten worden gestuurd, waaronder Oekraïne. „Hier gaat het ene bedrijf na het andere over de kop, dáár zouden ze zich eens mee bezig moeten houden.”
In Leuna zijn de energieprijzen niet alleen voor particulieren een probleem. De combinatie van energiekosten plus de heffing op CO2-uitstoot maakt de productiekosten in Duitsland te hoog vergeleken met de rest van de wereld, zegt Dermot Carey van InfraLeuna, de beheerder van het industriegebied. „In Azië en de VS worden dezelfde producten gemaakt, maar daar spelen CO2-heffingen geen rol en de stroomprijs is ongeveer de helft van die in Duitsland. Met deze prijzen kunnen we niet concurrerend zijn.” De hoge prijzen komen door de oorlogen in Oekraïne en in Iran, maar ook door politieke beslissingen in Berlijn zoals het sluiten van kerncentrales en het afbouwen van bruinkoolwinning.
Karl-Heinz Dathe werkte vijftig jaar in de raffinaderij van Leuna.
Op het terrein in Leuna is wel geïnvesteerd de afgelopen jaren, bijvoorbeeld in een bioraffinaderij. Carey: „Die nieuwe investeringen zijn positief, maar het is niet genoeg om de moeilijkheden van de petrochemie op te vangen.” Volgens de Ier Carey maken veel mensen in Leuna zich zorgen. „Na de val van de Muur werkten hier 27.000 mensen, binnen een paar jaar was dat aantal nog maar 7.000. Nu zijn we weer bij 15.000. Met verandering kan men hier goed omgaan. Maar als er geen enkel perspectief is wordt het moeilijk.”
Voor de Alternative für Deutschland is de economische onzekerheid gefundenes Fressen. In de laatste weken van de campagne spelen economische thema’s een steeds grotere rol voor de partij die het doorgaans vooral over migratie heeft. ‘Tanken zonder tranen’ is een van de slogans van de partij, die sancties tegen Rusland wil opheffen en weer Russisch gas en olie wil importeren.
De regering in Berlijn „heeft ons land kapot gemaakt”, roept AfD-lijsttrekker Ulrich Siegmund op een podium op de markt in Zeitz, een stadje ten zuiden van Leuna. Naar Siegmunds optredens komen duizenden mensen. Deze middag staat er vijf uur lang een rij van mensen die een selfie willen met Siegmund, die met een geroutineerde lach en een opgestoken duim met iedereen poseert. Veel fans hebben ook een exemplaar van weekblad Der Spiegel meegenomen, waarop hij staat afgebeeld als een gezochte crimineel met de tekst: „De gevaarlijkste man van Duitsland”. De cover oogstte veel kritiek; het zou eerder reclame zijn voor Siegmund dan een waarschuwing. Onder AfD-aanhangers is het inmiddels een verzamelnummer, mensen dragen het als een kostbaarheid bij zich in plastic mapjes.
Een campagnbord van de AfD met de slogan: ‘Tanken zonder tranen’.
Een bord van Die Grünen in Leuna.
Verkiezingsborden hangen voor de fabrieken van Leuna.
Verscheidene verkiezingscampagneborden in Leuna.
Hijzelf is eerder het glimlachende uithangbord voor een openlijk steeds extremistischere partij. Andere sprekers op het podium in Zeitz wijzen schuldigen aan voor de financiële noden van de achterban. René Springer, Bondsdaglid uit Brandenburg, roept dat „illegalen naar Duitsland komen […] om uit te rusten op jullie kosten”. De partij wil „miljoenen” mensen uitzetten. De partijvoorzitter van de AfD in Saksen-Anhalt, Martin Reichardt, roept onder luid gejoel: „Onze bondskanselier zou zich om het Duitse volk […] moeten bekommeren. Maar waar bekommert hij zich om? Om die corrupte bedelaar uit Kyiv!”
Dergelijke retoriek lijkt te beklijven. Jonas Lorenz is in opleiding tot metaalbewerker aan de vakschool in Leuna, hij en zijn klasgenoten hebben middagpauze. Lorenz vindt dat Duitsland zou moeten investeren in „veiligheid in eigen land” en niet in Oekraïne; de grootste bedreiging voor die veiligheid ziet hij in „buitenlanders die niet werken”. In de deelstaat is zo’n 8 procent van de inwoners migrant, waarmee het aandeel een stuk lager ligt dan gemiddeld in Duitsland. Lorenz hoopt dat er iets verandert na de verkiezing op zondag, maar heeft er niet veel vertrouwen in: „Als de AfD wint, zullen er wel weer een paar stembiljetten worden verduisterd waardoor alles hetzelfde blijft.”
Volgens onderzoekers is een aantal structurele problemen aan te wijzen in Saksen-Anhalt die het succes van de AfD verklaren. Op de partij wordt méér gestemd naarmate ergens minder mensen met migratieachtergrond leven. De bevolking in Saksen-Anhalt is de oudste in Duitsland, de gemiddelde leeftijd is 48. Er zijn weinig grote steden; jonge, hoogopgeleide mensen vertrekken. Door krimp, een verschralende infrastructuur en vergrijzing ervaren kiezers een gebrek aan perspectief.
Metaalbewerker in opleiding Jonas Lorenz (tweede van rechts) pauzeert tijdens een studiedag.
Een betonnen paal is beklad met een anti-AfDleus in Leuna.
Ook Christel Timmel bij de bakker in Leuna maakt zich zorgen over de toekomst. „Ik ben bang dat alles steeds duurder wordt, dat het voor mijn kinderen moeilijker wordt. En die oorlog! Ik was in 1982 met een speciale trein uit Leuna in Moskou, het was prachtig. Hoe moet dat verder?” En ze maakt zich ook zorgen over de AfD, „waar de massa’s achteraan lopen. Maar ja, ze maken ook veel reclame. Dat is wel wat anders dan wanneer de CDU hier komt met een parasolletje en een paar balpennen.”
CDU-burgemeester van Leuna, Michael Bedla, begrijpt wel dat veel mensen bezorgd zijn. „Na de Duitse eenwording in 1990 hebben we hier al eens de complete implosie van de economie meegemaakt. Mensen zijn bang dat zoiets weer gebeurt, want we weten niet waar het eindigt met die hoge energieprijzen. En veel mensen hier hebben geen buffer, zoals mensen in het Westen misschien, waardoor de angsten groter zijn.” De vermogensongelijkheid tussen Oost en West is fors; in voormalig Oost-Duitsland wordt slechts 2 procent van alle erfbelasting betaald (terwijl 16 procent van de Duitse bevolking er woont).
AfD-lijsttrekker Ulrich Siegmund, zelf geboren in 1990, koketteert graag met de jaren 90, een tijd die hij zegt terug te willen brengen. Objectief gezien is dat onbegrijpelijk, aangezien de werkloosheid in de deelstaat toen rond 20 procent lag. Maar burgemeester Bedla begrijpt wel dat mensen die tijd dertig jaar later idealiseren. „In de jaren negentig wist min of meer niemand wat de regels en de wetten waren. Het was een vrije tijd, alles moest nog vorm krijgen. Maar er was een gevoel dat alles kon, en een geloof dat het beter kon worden. En nu is er veel bereikt – maar velen hebben niet meer het idee dat iets ten goede kan veranderen.”
Burgemeester Michael Bedla van het CDU.
De Saale, de rivier die door Leuna stroomt, is tegenwoordig een recreatiegebied. Vóór de Duitse eenwording in 1990 was de rivier zwart door de vervuiling.