Necrologie De essayist en activist streed voor gelijke rechten van vrouwen, voor abortus, tegen seksueel geweld. Steinem brak door nadat ze voor een reportage undercover was gegaan als Playboy Bunny.
Gloria Steinem in haar huis in New York, 2015
„Wat een vreselijk moment voor Gloria Steinem om te sterven”, schreef New York Times-essayist Michelle Goldberg deze week naar aanleiding van het overlijden van dit Amerikaanse boegbeeld van de tweede feministische golf. „Als Steinem tien jaar geleden was overleden, zou haar leven ongetwijfeld een triomf zijn geweest.”
Nu, zo betoogde Goldberg, is abortus in de VS opnieuw nagenoeg verboden, en staan in Amerika vele andere verworvenheden onder druk.
Gloria Steinem wijdde twee derde van haar leven aan de strijd tegen de achterstelling en onderdrukking van vrouwen. Ze overleed woensdag in haar woonplaats New York, op 92-jarige leeftijd.
Toen Steinem na haar studie bestuurskunde en onderweg naar India in Londen een illegale abortus onderging – het was 1957 – zei de behandelend arts: „Je moet me twee dingen beloven. Ten eerste, vertel aan niemand hoe ik heet. Ten tweede, dat je zal doen wat je wilt doen met je leven.”
Dat heeft de essayist en activist ter harte genomen. Haar familie postte op Instagram: „De bijna honderd jaar die Gloria doorbracht op aarde waren welbesteed. Ze bleef tot het allerlaatste moment strijden voor gelijkheid.” The New York Times schreef: „Steinem droeg bij aan ingrijpende culturele veranderingen op vrijwel elk gebied van het Amerikaanse leven: van de bestuurskamer tot de rechtszaal en de slaapkamer.” Oud-minister Hillary Clinton zei tegen persbureau AP dat Steinem „vele deuren opende, niet alleen voor zichzelf maar voor letterlijk miljoenen vrouwen na haar”.
Hoewel Steinem (Toledo, Ohio, 1934) met haar keurige dictie, modieuze voorkomen en haar fraaie appartement aan de deftige Upper East Side van New York overkwam als geprivilegieerde witte vrouw, kreeg ze een moeizame start in het leven. Haar vader was een romantisch ingestelde antiquair die met zijn gezin rondreisde in een camper en geen stabiel inkomen had. Haar moeder was ooit de eerste vrouwelijke journalist bij de plaatselijke krant The Blade, maar toen Steinem opgroeide was ze een geestelijk wrak, verslaafd aan pentothal.
Haar vader en oudere zus verlieten het gezin toen zij tien jaar was, waardoor Steinem achterbleef met haar moeder, die ze in haar tienerjaren moest verzorgen – naar eigen zeggen vormende jaren voor haar latere feminisme. Ze verklaarde hieruit ook haar weerzin tegen het huwelijk en tegen kinderen krijgen. In 2016 zei ze in NRC: „Ik zorgde als kind voor mijn moeder, zo’n soort verantwoordelijkheid wilde ik niet opnieuw. En niet iedereen met een baarmoeder is een moeder, net zoals niet iedereen met stembanden zanger is.” Verder hield ze aan deze getroebleerde jeugd grote onzekerheid over, en de angst zelf gek te worden: „Ik was altijd bang dat ik iets van mijn moeder had geërfd, dat ik op straat in mijn nachtjapon zou gaan dwalen.” (The New Yorker, 2015)
Steinem kreeg als kind nauwelijks scholing, maar haalde dit op eigen kracht in door boeken te verslinden. In 1960 verhuisde ze naar New York om journalist te worden. Dit was echter een tijd waarin vrouwen hoogstens werd toegestaan zich te buigen over human interest en lifestyle. Steinem wilde over grotere kwesties schrijven.
Tijdschrift Life wees haar af door te zeggen: „We hebben een verslaggever nodig, geen mooie meid.” De hoofdredacteur van het net opgerichte tijdschrift New York gaf haar werk wegens haar „geweldige benen”. Toen ze in 1968 verslag deed van de presidentscampagne van Robert Kennedy, zat ze op een gegeven moment in een New Yorkse taxi ingeklemd tussen journalist Gay Talese en schrijver Saul Bellow. Zegt de een tegen de ander, over haar hoofd heen: „Wist je dat er ieder jaar een mooi meisje naar New York komt dat doet alsof ze kan schrijven? Dit jaar is Gloria dat meisje.”
In 1963 trok ze de aandacht met ‘A Bunny’s Tale’, een undercover-reportage over seksisme en slechte werkomstandigheden in de New Yorkse Playboy Mansion. Ze was hiervoor enige tijd Playboy Bunny, een serveerster en gezelschapsdame met konijnenoren.
In 1968 kwam haar feministisch ontwaken. Ze werd politiek columnist voor New York en bezocht de Abortion Speak Out, een bijeenkomst van vrouwen die een abortus hadden ondergaan, bedoeld om van abortus een vrouwenrecht te maken – in plaats van een misdaad. Steinem schreef erover, waarbij ze ook over haar eigen abortus vertelde.
Haar geloofsartikelen legde ze vast in essays als ‘After Black Power, Women’s Liberation’ (New York, 1969) en ‘What It Would Be Like If Women Win’ (Time, 1970). Seksuele rechten vormden de kern van haar strijd. Over de bredere betekenis van de strijd voor vrije abortus zei ze: „Het recht van vrouwen om zelf te beslissen over het wel of niet krijgen van een kind is een fundamenteel mensenrecht. Pas als vrouwen vrij kunnen beslissen of en wanneer ze een kind krijgen, beschikken ze over hun eigen gezondheid, over hun eigen opleiding, over of ze wel of niet gaan werken.” (NRC, 2016)
Steinem werd een spil in de vele feministische actiegroepen van die tijd. Belangrijk was de oprichting van het feministische tijdschrift Ms. (juffrouw), vergelijkbaar met het ook in 1972 opgerichte Nederlandse Opzij. Zelf schreef ze belangrijke essays als ‘If Men Could Menstruate’ (1978) en ‘The International Crime of Female Genital Mutilation’ (1979).
Ze noemde zich „een ondernemer van maatschappelijke verandering”, The New York Times schreef dat ze de „Midas touch” had bij het gefinancierd krijgen van vele vrouwenprojecten. Ze was in 1971 een van de oprichters van de Nation Women’s Political Caucus – voor steun aan vrouwelijke politici – en van de feministische koepel Women’s Action Alliance. Later kwam daar onder meer het Women’s Media Center bij en diverse blijf-van-mijn-lijfhuizen. „Toen we begonnen bestond er niet eens een term voor seksuele intimidatie”, zei ze geregeld: „We noemden het gewoon: het leven.”
Steinem legde haar ideeën en leven vast in een reeks boeken, zoals de bundel Outrageous Acts and Everyday Rebellions (1983). In 1990 schreef ze Revolution from Within: A Book of Self-Esteem, waarin ze vertelt over haar strijd tegen borstkanker, depressie en een laag zelfbeeld. Sommige feministes vonden dit boek ergerlijke navelstaarderij die de maatschappelijke strijd veronachtzaamde. Met het boek sloot Steinem evenwel aan bij de net begonnen derde feministische golf, die zelfexpressie centraal stelt. Haar twaalfde boek, An Unexpected Life, verschijnt later deze maand.
Uiteraad was de feministische beweging het werk van vele vrouwen, van uiteenlopende richtingen en opvattingen. Maar journalisten vonden het makkelijker om steeds weer terug te keren bij de mediagenieke Steinem die goed was in (al dan niet geleende) soundbites als: „The truth will set you free, but first it will piss you off.” Zij was bovendien een enthousiast lid van de New Yorkse society, vaak aan de arm van machtige mannen, wat aantrekkelijk was voor persfotografen.
Een en ander kwam haar op kritiek te staan. Uiteraard werd ze gedemoniseerd door conservatief Amerika, maar sommige feministen waren evenmin blij met haar. Betty Friedan, die met haar boek The Feminine Mystique in 1963 het startsein van de tweede feministische golf had gegeven, zei bijvoorbeeld dat Steinem haar positie misbruikte voor persoonlijk gewin: „Ze is een celeb, geen leider.”
Gloria Steinem in 1970
Hier lag ook een richtingenstrijd achter. Friedan wilde het feminisme breed acceptabel maken voor de witte middenklasse, en ageerde daarom tegen Steinems pogingen om ook vrouwelijke arbeiders, zwarte vrouwen en queers bij de strijd te betrekken. Ter linkerzijde stonden dan weer feministen die Steinem en Ms. te mainstream en te weinig inclusief vonden.
Kritiek kreeg ze ook over een eerdere baan; eind jaren vijftig leidde ze de Independent Research Service, een CIA-dekmanteloperatie die infiltreerde in het jaarlijkse communistische Wereldjeugdfestival. Verder lag ze onder vuur omdat ze in de jaren negentig president Clinton verdedigde toen die in seksschandalen was verwikkeld.
Aan het eind van haar leven wist Gloria Steinem dat de strijd niet voorbij was. „Ik ben trots en ik ben woedend”, zei ze in 2022 in The New York Times: „We hebben nog steeds met dezelfde problemen te maken.”
In The New York Times concludeerde essayist Michelle Goldberg deze week: „Onze sombere tijd maakt haar voorbeeld belangrijker dan ooit. Ze heeft grof seksisme niet uit de wereld geholpen, maar ze maakte wel deel uit van een beweging die het naar de marge verdrong – althans voor een tijdje. Als dat eerder is gelukt, kan het opnieuw.”