Zomerliefde Onstuimige, hongerige verliefdheid. Deze zomer zoekt NRC de beste boeken over zomerse liefde. In deze slotaflevering: Élisabeth van Eric Rohmer.
Als je maar lang en aandachtig genoeg kijkt, wordt alles vanzelf een raadsel. Dat liet de Franse regisseur Eric Rohmer (1920-2010) in zijn films steeds opnieuw zien. Rohmers favoriete seizoen daarvoor was de zomer, het seizoen dat de meeste ruimte biedt voor zijn aandachtige manier van kijken. Dwingende verplichtingen en alledaagse routines vallen weg in de zomer, zo ontstaat de ruimte voor introspectie in lome, vertraagde tijd.
Eric Rohmer: Élisabeth. Vertaald uit het Frans naar het Engels door Aaron Kerner. McNally Editions, 218 blz. € 20,95
Rohmers beroemdste – en vaak ook beste – films spelen zich af tijdens vakanties. Denk aan films als Le genou de Claire (1970), Pauline à la plage (1983) en Le rayon vert (1986); de opsomming is verre van compleet. Zelfs een gure en winterse film als Ma nuit chez Maud (1969) – Rohmers internationale doorbraak, goed voor een Oscar – eindigt toch weer met een zonovergoten scène bij het strand.
Zomertijd was voor Rohmer ook de beste setting voor zijn favoriete thema van erotische obsessie, verlangen en verleiding. Die erotiek uit zich vooral in soms banale en dan weer filosofische gesprekken, meer dan in fysieke avances. Rohmers personages kunnen niet ontsnappen aan hun drang tot permanent zelfonderzoek, waar ze vaak veel woorden voor nodig hebben; Rohmer was dan ook een uitgesproken literaire filmmaker, die zijn scenario’s zelf schreef.
Daarbij komen zijn personages er meestal vooral achter hoe weinig ze begrijpen van hun eigen verlangens en van de verlangens van anderen. De filmmaker: ,,Mijn helden zijn een beetje zoals Don Quichot, ze beschouwen zichzelf als personages in een roman, maar misschien is er helemaal geen roman.”
Hoe vroeg Rohmer zich vastbeet in zijn steeds weer terugkerende thema’s, blijkt uit de onlangs verschenen eerste Engelse vertaling – na tachtig jaar – van zijn enige roman Élisabeth (1946). Voor het idee om films te gaan maken zelfs maar bij hem was opgekomen, probeerde Rohmer een bestaan op te bouwen als schrijver. Hij schreef de roman als twintiger tijdens de donkerste dagen van de Tweede Wereldoorlog in een hotelkamer in het Quartier Latin. Maar de roman speelt zich af in de zomer van 1939.
De artsenfamilie Roby brengt augustus door in een vakantiehuis ten oosten van Parijs. De dreigende oorlog speelt weliswaar een cruciale, maar ook bescheiden rol op de achtergrond. Als er een Duitse toespraak te horen is op de radio, wordt het toestel snel uitgedraaid. De dagen gaan voorbij met zwemmen in de Marne, schuilen voor zomerse onweersbuien en het rapen van rijpe pruimen in de tuin.
Neef Michel is neergestreken in de buurt van zijn iets oudere minnares Iréne, maar wanhoopt over hun toekomst. Zijn verliefdheid is afgevlakt en slaat bij vlagen zelfs om in regelrechte weerzin en haat. Aankomend student Bernard komt in een verwarrend spel van aantrekken en afstoten terecht met de 16-jarige Huguette, die ‘modern’ wil zijn en gelooft dat ‘camaraderie’ tussen man en vrouw mogelijk moet zijn.
Alleen matriarch Élisabeth lijkt iets van het naderende onheil van de oorlog te voorvoelen. Maar Rohmer wil geen moraliserend punt maken over hedonistische personages, die ernst van het leven zoveel mogelijk negeren. Het zomerse leven is ingewikkeld en ook ongrijpbaar genoeg. De onbezorgdheid is nooit volledig onbezorgd. De zomer biedt ruimte voor intimiteit, introspectie en lange gesprekken, maar wat naar de oppervlakte drijft kan verwarrend en verontrustend zijn.
Zou Élisabeth – na te zijn geflopt in 1946 – ook zijn herontdekt en opnieuw uitgegeven (in Frankrijk al in 2007), als Rohmer later niet zo’n groot filmoeuvre op zijn naam had gezet? Waarschijnlijk niet. In Élisabeth heeft Rohmer nog niet de precieze balans getroffen tussen suggestieve ambiguïteit en zijn exacte observatievermogen. Maar dat is geen reden om het boek niet te lezen. Dat de hele Rohmer al vanaf het allereerste begin in de kern aanwezig is, is fascinerend genoeg.