Goedendag en welkom in dit liveblog. Hier hou ik, Kim Einder, je vandaag op de hoogte van de openbare verhoren van de parlementaire enquête naar het coronabeleid.
En daarmee zijn we aan het einde gekomen van Ollongrens verhoor. Tijd voor de lunchpauze. Om 14.00 uur zijn we bij je terug met het verhoor van oud-justitieminister Ferd Grapperhaus. Tot dan!
'Catshuisdiscussies mogelijk anders als er was genotuleerd'
De langste stilte vandaag valt als de commissie vraagt of de discussies in het Catshuis mogelijk anders waren verlopen als daarvan wel notulen waren gemaakt. "Nou, de Catshuisoverleggen waren moeilijk te notuleren. Ze duurden erg lang", reageert Ollongren uiteindelijk. Maar dat is geen antwoord op de vraag.
Als de commissie doorvraagt, zegt ze dat de gesprekken dan misschien inderdaad anders waren verlopen. "Het zou dan een formeler karakter hebben gehad. Dat nam misschien de mogelijkheid tot een heel open gesprek wel weg."
'In Catshuis- en torentjesoverleggen geen besluiten genomen'
Zoals in de meeste coronaverhoren bekritiseert de commissie nu de zondagse Catshuisoverleggen, waarin bewindslieden "met de benen op tafel" overlegden over mogelijke maatregelen, maar waarbij de indruk werd gewekt dat daar in feite al besluiten werden genomen. Ollongren blijft er positief over, bijvoorbeeld omdat je dan "alles kon bespreken" en je "ook vragen kon stellen". Soms was OMT-voorzitter Jaap van Dissel aanwezig. "Ik vond het echt heel nuttig."
Ook over de veelvoorkomende torentjesoverleggen, voorafgaand aan de Catshuisoverleggen, is de commissie niet positief. "Ik was daar niet bij", verdedigt Ollongren zich. "Maar het is heel verdedigbaar dat de minister-president zegt: zolang ik het gezicht van deze crisis ben, wil ik een paar keer per week van ministers weten hoe de vlag erbij hangt. Maar er werden geen besluiten genomen." Bovendien is er met meerdere overleggen uitgesmeerd over meerdere dagen ook meer tijd voor reflectie, vindt ze.
Ollongren zou in toekomst 'iets naast het OMT zetten'
Bij een eventuele volgende pandemie zou Ollongren graag iets "naast het OMT zetten". Dat antwoordt ze op de vraag of ze het OMT in zo'n situatie dezelfde rol en ruimte zou geven als in de afgelopen pandemie.
"Ik vind het feit dat we een OMT hebben, met ongelooflijk deskundige mensen op het gebied van volksgezondheid en zo'n virusepidemie, ontzettend belangrijk en goed. Dat moeten we vooral zo houden. Maar ik denk dat je er meer naast kunt zetten. Het RIVM heeft bijvoorbeeld een gedragsunit. En ik denk dat leden van het OMT zelf ook meer behoefte hebben aan meer inzichten op dat gebied."
Ze zou ook pleiten voor het vaker laten aanschuiven van instanties als het Sociaal en Cultureel Planbureau. Die zaten niet altijd aan tafel, in tegenstelling tot het OMT.
'We hebben OMT-adviezen niet klakkeloos opgevolgd'
Hoewel oud-premier Mark Rutte de adviezen van het Outbreak Management Team (OMT) "heilig" noemde, vindt Ollongren niet dat de OMT-adviezen te sturend waren in de politieke afwegingen, zegt ze. "De OMT-adviezen waren zonder meer belangrijk. Ze gaven ons het beste en wetenschappelijk verantwoorde inzicht in wat er aan de hand was. Maar we hebben er ook weleens van afgeweken. Bijvoorbeeld met de mondkapjesplicht, waarover het OMT niet zo enthousiast was."
"Het is niet zo dat we alles van het OMT klakkeloos opvolgden. De adviezen werden bediscussieerd en gewogen, maar ze waren wel belangrijk."
'2G moest in heel specifieke situaties kunnen'
Het kabinet overwoog het coronatoegangsbewijs, waarbij je bijvoorbeeld naar de kroeg kon na te zijn getest, gevaccineerd of genezen (3G), te versmallen tot 2G. Daarbij kreeg je alleen nog toegang na een vaccinatie of genezing. De commissie vraagt waarom Ollongren daar, tegen de adviezen van haar ambtenaren in, voorstander van was.
De oud-minister wil dat beeld nuanceren, zegt ze. "Ik was geen voorstander. Alleen in heel specifieke omstandigheden. Zoals ze dat in, ik geloof, Berlijn al in het uitgaansleven hadden. Dat vonden we verdedigbaar, bij zo'n groep en in zulke omstandigheden."
De commissie wijst Ollongren erop dat het wetsvoorstel daarvoor wel wat breder was: de cultuursector, horeca, evenementen, pretparken en dierentuinen bijvoorbeeld. Waarom wilde ze testen daar niet als derde optie behouden? Volgens Ollongren waren de testresultaten daarvoor niet betrouwbaar genoeg.
Haar ambtenaren zagen bij 2G en 3G grote inperkingen van grondrechten en adviseerden tegen invoering, omdat mensen dan ongelijk behandeld zouden worden. Zeker bij 2G was sprake van ongelijkheid. Maar voor Ollongren wogen de voordelen voor een aantal mensen op tegen die ongelijkheid.
'Alsof je een landverrader bent als je tegen de avondklok bent'
De commissie confronteert Ollongren met een van haar uitspraken uit de avondklokperiode: "Ze creëren een sfeer alsof je een landverrader bent als je tegen de avondklok bent", heeft Ollongren in januari 2021 naar collega's geappt.
"Heb ik dat gezegd? Dat weet ik niet meer", reageert Ollongren. "Dat zal een verzuchting zijn geweest. In the heat of the moment."
"Wie waren 'ze'? Wie wilden de avondklok heel graag?", vraagt commissielid Songül Mutluer. Ollongren: "Ik denk oprecht dat niemand dat echt wilde."
'Avondklok lag drie of vier keer eerder op tafel'
De commissie wil weten welke bezwaren Ollongren in eerste instantie had tegen de avondklok. Die mogelijke maatregel kwam in september 2020 voor het eerst op tafel om illegale studentenfeestjes te voorkomen, maar werd pas op 23 januari 2021 ingevoerd.
"Je kunt geen avondklok die iedereen raakt instellen omdat een heel beperkte groep zich niet houdt aan bepaalde regels", verklaart Ollongren. "Dat vonden wij geen onderbouwing voor zo'n zwaar instrument dat ingrijpt op ieders bewegingsvrijheid."
"Er moet eigenlijk geen andere optie meer over zijn voordat je overgaat tot de invoering van de avondklok. Net als het sluiten van het onderwijs wil je dat vermijden als het enigszins kan. Vandaar dat de avondklok drie tot vier keer op tafel lag, maar daar steeds weer vanaf werd gehaald."
Ollongren aan het begin van haar verhoor.
Geen 'urgentie' voor eerdere coronamaatregelenwet
Op 1 december 2020 trad de Tijdelijke wet maatregelen COVID-19 in werking, meestal de 'tijdelijke coronawet' genoemd. Voor die tijd werden veel maatregelen uitgevoerd via noodverordeningen van de veiligheidsregio's. Maar die zijn bedoeld voor acute noodsituaties en bieden het parlement weinig zeggenschap.
Waarom duurde het sinds de eerste lockdown tien maanden voordat die wet was ingevoerd, vraagt de coronacommissie zich af. "Vóór de zomer was er urgentie", vertelt Ollongren. "We hadden toen nog de intentie om de wet 'door het reces heen' te behandelen, zodat die eind juli al gereed zou zijn. Maar doordat het virus wat afzwakte en de samenleving wat meer openging, was er niet meer de urgentie om toen, in het reces, met stoom en kokend water het wetsvoorstel te behandelen."
'Over eerste schoolsluiting werd al verschillend gedacht'
Zelfs over de allereerste schoolsluiting in maart 2020 werd door kabinetsleden verschillend gedacht, vertelt Ollongren. "Die eerste keer was er heel veel onzekerheid (over het virus, red.). Ook bij leerkrachten en ouders. Dus was het verklaarbaar dat scholen sloten."
De twee andere keren was het voor de buitenwereld duidelijker dat er binnen het kabinet onenigheid was over het al dan niet opnieuw sluiten van de scholen. "Toen hebben we er heel lang en intensief over gesproken, vanwege het recht van kinderen op onderwijs. We hebben geprobeerd het te vermijden. Nogmaals: er is geen rangorde in grondrechten, maar in onze politieke weging woog een schoolsluiting heel zwaar. Iets wat niemand wilde, maar uiteindelijk toch is gebeurd vanwege de ontwikkelingen tijdens de pandemie."
Ollongren vond zich 'hoeder van de grondrechten'
Als minister van Binnenlandse Zaken zag Ollongren zichzelf als "hoeder van de grondwet en grondrechten", vertelt ze. "Nadenken over wat er nodig was voor een betere democratische basis en betere legitimiteit van de coronamaatregelen" was een van de eerste dingen waarmee ze aan de slag ging toen ze half april 2020 terugkeerde van ziekteverlof.
Zij en het kabinet moesten steeds een "weging tussen grondrechten" maken, vertelt ze. "We konden geen maatregelen nemen zonder grondrechten te beperken. Maar er is geen rangorde tussen grondrechten. Als je maatregelen niét neemt, dan heeft dat weer impact op de grondrechten van anderen." Ze doelt onder meer op het recht op leven en op de taak van de overheid om de volksgezondheid te beschermen.
We gaan beginnen. Ollongren komt de verhoorzaal binnen, gaat zitten, wordt kort gefotografeerd door de pers en legt de belofte af. Vanaf nu staat ze onder ede.
Tijdens mijn kleine trip down memory lane wat coronafoto's betreft, stuitte ik ook nog op dit beroemde beeld. Bij een coronademonstratie op het Museumplein werd een betoger gebeten door een politiehond. Tijdens dat onrustige weekend in maart 2021 liepen protesten tegen onder meer de avondklok vooral in Eindhoven en Amsterdam flink uit de hand.
De politie greep hard in. Dat was terecht, zei Grapperhaus destijds daarover. "Dit heeft niets te maken met demonstreren tegen coronamaatregelen. Dit is simpelweg crimineel gedrag: mensen die bewust politie, ME, journalisten en andere hulpverleners belagen."
Middagverhoor: Ferd Grapperhaus
Om 14.00 uur volgt het verhoor van oud-justitieminister Ferd Grapperhaus. Hij was tot 10 januari 2022 minister van Justitie en Veiligheid. Hij speelde een belangrijke rol bij de juridische kant en handhaving van veel coronaregels, zoals de horecasluiting en de avondklok.
Ook Grapperhaus stond in coronatijd onfortuinlijk op een foto, of eigenlijk een fotoreeks. Het zijn beelden waarop hij (schoon)familieleden knuffelde op zijn bruiloft, ondanks de verplichte 1,5 meter afstand.
Grapperhaus verscheen op 1 juli ook al voor de enquêtecommissie. Daarin raakte hij geëmotioneerd toen het over de avondklok ging. Dat verhoor kun je hier teruglezen.
Denk je aan Ollongren in coronatijd, dan denk je misschien wel aan deze beroemde foto. In maart 2021 sleutelde Ollongren als verkenner aan wat kabinet-Rutte IV moest worden. Ze had net een positieve coronatestuitslag gehad en verliet daarom gehaast het Binnenhof.
Toen ANP-fotograaf Bart Maat haar vertrek fotografeerde, bleek hij te kunnen inzoomen op de papieren die ze vasthield. Daarop stond onder meer 'positie Omtzigt, functie elders'. Een politieke crisis volgde en de hele formatie duuurde uiteindelijk recordlang: 299 dagen.
Ochtendverhoor: Kajsa Ollongren
Maar eerst Ollongren dus. Om 10.00 uur trappen we af met haar verhoor. Ze zat vanaf het voorjaar van 2020 als vicepremier aan tafel bij de kabinetsbesluiten over corona en was als minister verantwoordelijk voor de gevolgen van de crisis voor bijvoorbeeld gemeenten, veiligheidsregio's en de verkiezingen.
Overigens was Ollongren er in prille begin van de coronacrisis niet bij. Van november 2019 tot 14 april 2020 was ze vanwege ziekte afwezig. Ze hervatte haar werk dus toen Nederland allang in lockdown zat, scholen nog dicht waren en ons land al enkele tienduizenden besmettingen en enkele duizenden sterfgevallen telde.
Een-na-laatste verhoorweek
Goedemorgen en welkom in dit liveblog! En welkom terug in de achtste verhoorweek. De een-na-laatste week waarin de parlementaire enquêtecommissie probeert te "leren van de ervaringen uit de coronacrisis om beter voorbereid te zijn op eventuele volgende (gezondheids)crises", zoals ze het zelf formuleert.
Afgelopen maandag werden oud-vicepremier Carola Schouten en oud-Kamerlid Kees van der Staaij verhoord. Dat liveblog kun je hier teruglezen. Vanochtend is oud-vicepremier Kajsa Ollongren aan de beurt, vanmiddag maakt oud-justitieminister Ferd Grapperhaus zijn opwachting voor zijn tweede verhoor.
Morgen zijn oud-gezondheidsminister Hugo de Jonge (ook voor de tweede keer) en Kim Putters, oud-directeur van het Sociaal en Cultureel Planbureau, aan de beurt.