Voetbalserie Voor het publiek was Marco van Basten ooit gesloten en stuurs. Nu werkt de oud-voetballer mee aan een biopic op Videoland. Van Basten: „Kijkers moeten niet in slaap vallen. Als er dan misschien iets gedaan wordt dat niet zo is gebeurd, dan vind ik dat niet erg.”
Chris Peters als Marco van Basten in de tv-serie ‘Basta’.
Hoe willen we onze helden? Als Dolly Parton, gewoon, vrijgevig én uitgekiend? Als Johan Cruijff, gesticulerend, profeterend; iemand met een antwoord op alle vragen des levens? Of als Mozart en Maradona, ongeëvenaarde genieën maar reddeloos verloren in het dagelijks bestaan?
Waar valt in deze categorisering de 61-jarige oud-voetballer Marco van Basten? De Cigno di Utrecht (de zwaan van Utrecht), zoals Italianen hem noemden, die bij AC Milan uitgroeide tot de heilige San Marco; een voetballer zo sierlijk en briljant dat zijn geslotenheid buiten het veld hem een aura van geheimzinnigheid gaf.
Nu, 31 jaar na zijn afscheid als voetballer, is dat veranderd. Als coach behield hij nog iets van de sfinx van weleer, maar als voetbalduider op tv bleek de laatste jaren wat te verwachten viel: Van Basten is een sympathieke en ook tamelijk gewone man, vol gangbare opvattingen. Zelf had hij dat al geregeld aangekondigd, zo blijkt uit de zevendelige serie die vanaf vrijdag is te zien bij Videoland: „Ik móét voetballen. Ik kan niks anders.”
De autobiografie die hij samen met journalist Edwin Schoon schreef, liet al overtuigend zien dat over deze gewone man met exceptionele gaven een fascinerend verhaal is op te tekenen. De tv-serie is geïnspireerd op dat boek uit 2019. Het draagt zelfs dezelfde titel: Basta.
De serie heeft als voordeel boven het boek dat ze de wonderen van de man kan laten zien, met archiefbeelden. Dan verdwijnt acteur Chris Peters en zien we in flitsen de echte Van Basten op het veld. Al in de eerste aflevering zien we zijn vier doelpunten tegen IFK Göteborg, in het eerste seizoen van de Champions League: 1992. Nog geen maand later werd hij voor de derde keer uitgeroepen tot beste voetballer van Europa. Het is een hoogte- en eindpunt tegelijk: zijn laatste wedstrijd valt nog in hetzelfde seizoen.
Daan Pothuizen en Hans Kesting als vader en zoon Van Basten.
Het grote drama van zijn leven is dat hij op zijn 28ste moest stoppen met voetballen, door een kapotte enkel na enkele mislukte operaties. Zijn enkel is zijn ondergang, maar gek genoeg zegt hij zelf: misschien ook zijn redding. Want waarschijnlijk was het zijn persoonlijkheid niet ten goede gekomen als hij wél had kunnen doorspelen, met nog meer succes, aandacht en adoratie.
Chris Peters, de acteur die het loopje en de gebaren van Van Basten bewonderenswaardig goed weet te treffen, brengt deze passage uit het boek in herinnering, in de catacomben van het Olympisch Stadion in Amsterdam. Van Basten zelf zit naast hem en vult aan: „Neem Maradona. Die heeft alles bereikt en is daar mesjogge van geworden. Die ging allemaal gekke dingen doen. Dat ligt op de loer bij mensen die bijzonder getalenteerd zijn. Het had mij ook zomaar kunnen gebeuren als ik had kunnen doorspelen en Onze Lieve Heer was geworden.”
Zo ver kwam het niet, al vertoonde Van Basten ook in zijn korte carrière wel vedettegedrag. Zo laat de serie zien hoe hij medespelers opzette tegen Ajax-trainer Aad de Mos, zodat Johan Cruijff diens plek kon innemen. En later bij AC Milan, als hij de clubeigenaar, de latere premier Berlusconi, voor het blok zet: of trainer Arrigo Sacchi eruit, of hij. Te zien is hoe voorzitter, trainer en sterspeler vanaf een balkon gedrieën uitkijken over trainingscomplex Milanello. Daar en dan kiest Berlusconi voor Van Basten. Exit Sacchi.
Is het echt zo gegaan? Licht verbaasd en geamuseerd hoort Van Basten over deze scène. Hij heeft pas twee afleveringen van de serie gezien. Sacchi’s ontslag komt later in de serie. Nee, zo is het niet gegaan, zegt Van Basten. „Sacchi had een probleem met mij en stelde Berlusconi voor de keuze: hij of ik. Daarop zei Berlusconi: nou, dan is het heel makkelijk.”
Van Basten was daar niet bij. De serie is, zoals voor iedere aflevering wordt aangekondigd, „vermengd met fictieve elementen”. Peters verdedigt dit specifieke fictieve element. Je wilt Marco aanwezig laten zijn bij zo’n belangrijke gebeurtenis. Want: „Als Marco er niet bij is, dan zie je het niet in de serie.”
Van Basten: „Het moet natuurlijk een serie zijn die vervolgens ook bekeken wordt. Kijkers moeten niet in slaap vallen. Als er dan misschien iets gedaan of gezegd wordt dat niet helemaal zo is gebeurd, dan vind ik dat niet erg.”
Gelukkig biedt de werkelijkheid genoeg om wakker bij te blijven. Zoals de verdrinkingsdood van beste vriendje Jopie – Marco en hij waren zeven en speelden samen op het ijs, met noodlottig gevolg. Of neem de miljoenenclaim van de Belastingdienst in 2001 (32,8 miljoen euro om precies te zijn). Of zijn overspel, in zijn Milanese tijd, en de voetbalgekke vader die zijn andere kinderen veronachtzaamde zodra hij zag hoe goed Marco kon voetballen. En boven dat alles uit de enorme betekenis van Johan Cruijff in het leven van Van Basten.
Die betekenis wordt in de serie bijna karikaturaal als vriendin Liesbeth aan Van Basten vertelt dat ze erover denkt om te stoppen met de pil. Het overvalt hem. Hij moet zich concentreren op het voetbal, is veel weg. Hij weet het even niet en zegt dan: „Zoiets moet ik natuurlijk eerst met Johan overleggen.” Liesbeth reageert verbouwereerd.
Ook van deze scène kijkt hij op. Niet gebeurd. Opnieuw toont Van Basten begrip voor de makers. „Met een serie moet je mensen wel kunnen boeien. Je moet ze geen saai verhaal presenteren. Er moet iets gebeuren. Kijk, de doelgroep van een tv-serie is een andere dan van een boek. Het gaat hier om kijkers van 7 tot 37 jaar die het leuk, spectaculair, gaaf of stoer moeten vinden. Wil je die mensen bereiken, dan is dit de manier.”
Die manier: verdichting om het werkelijke drama van een leven te tonen. Iets is misschien niet waar, maar klopt wel. Peters: „Je gebruikt elementen uit de realiteit om bijvoorbeeld die dramatische relatie met Cruijff zo goed mogelijk neer te zetten.”
Die complexe relatie zet het drama inderdaad op spanning. Peters: „Cruijff is een soort mentorfiguur met wie Marco nog heeft gevoetbald. Tegelijk hebben ze ook tegen elkaar gevoetbald, toen Cruijff bij Feyenoord speelde. Marco wil Cruijff als bondscoach, bemoeit zich ermee en later bemoeit Cruijff zich weer met de aanstelling van Van Basten tot bondscoach. Die relatie blijft zich een leven lang ontwikkelen.”
Van Basten interrumpeert: „Maar is slecht geëindigd.” Zeker. Als Basta iets duidelijk maakt is het dat Cruijff zijn protegé niet alleen heeft geholpen. Van Basten: „Nee, zeker niet. Later besefte ik pas goed hoe kwalijk het was dat hij zei ‘ik heb met de dokter gesproken en die heeft tegen mij gezegd: je kan wel voetballen. Het is geen probleem’. En dus liet hij me de rest van het seizoen spelen, wat achteraf gezien natuurlijk niet heeft geholpen.”
Van Basten praat over de tijd dat hij bij Ajax voetbalde en Cruijff zijn trainer was, seizoen 1986-1987. „Johan meende dat ik eigenlijk niet wilde voetballen omdat ik alleen bezig zou zijn met het volgende seizoen. Want ik had al getekend voor AC Milan. Ik dacht dat hij daar niets vanaf wist. Maar hij wist het wel, via mijn zaakwaarnemer, zijn schoonvader. Johan wist dat hij na het seizoen toch niets meer aan mij had. Hij gebruikte mij gewoon.” Dus Cruijff is, alles overziend, „een geweldige man” en „een vriend”, zegt Van Basten, „maar ook iemand die vooral aan zichzelf dacht”.
Cruijff overleed in 2016. Hij kan niet meer zien hoe acteur Tibor Lukács hem in de serie neerzet, met een goed getroffen accent en matige haarstukjes. Ruud Gullit en Frank Rijkaard zien binnenkort wel hoe twee acteurs hen vertolken. Van Basten verheugt zich op hun reactie. „Gelukkig hoor ik het spoedig, want ik zie ze nog iedere week.”
Basta. Vanaf vrijdag 4 september op Videoland. 7 afleveringen van circa 45 min.
Marco van Basten (Utrecht, 1964) is oud-profvoetballer van Ajax en AC Milan. Met Oranje werd hij in 1988 Europees kampioen. In 1992 werd hij uitgeroepen tot beste voetballer van de wereld. Vijf maanden later speelde hij zijn laatste wedstrijd, de Champions League-finale tegen Olympique Marseille. Een slepende blessure aan zijn enkel dwong hem tot een vroegtijdig afscheid van de sport. Van Basten was daarna bondscoach van Oranje en trainer van Ajax, Heerenveen en AZ. Later werd hij tv-analist. Door een ernstige ziekte van zijn vrouw is hij daar voorlopig mee gestopt.