Bestuurbaarheid EU
Dit is het dagelijkse commentaar van NRC. Het bevatmeningen, interpretaties en keuzes. Ze worden geschreven door een groepredacteuren, geselecteerd door de hoofdredacteur. In de commentaren laat NRC zien waar het voor staat. Commentaren bieden de lezer eenhandvat, een invalshoek, het is ‘eerste hulp’ bij het nieuws van de dag.
Het zal in Brussel met teleurstelling zijn ontvangen: de beslissing van de IJslanders om de onderhandelingen over toetreding tot de Europese Unie niet te hervatten. Zaterdag werd er een referendum gehouden, en hoewel het verschil tussen de ja- en nee-stemmers niet groot is, is de uitslag helder. Vanwege IJslands strategische ligging en de groeiende spanningen in het arctische gebied – van groeiend Russisch militair machtsvertoon tot Donald Trumps Groenland-obsessie – werd in Europese hoofdsteden geduimd voor een ja. Het is nee geworden en daarmee komt er voorlopig ook geen nieuw hoofdstuk in het Europese succesverhaal van uitbreiding, samenwerking en solidariteit.
Is dat erg? Ja en nee. Kunnen pochen dat de aantrekkingskracht van de EU nog steeds groot is, is prettig in deze gekantelde wereldorde. Dat landen als Montenegro, Albanië, Moldavië en Oekraïne anders dan IJsland wel staan te springen om lid te worden van de Europese club, en niet terug willen naar de Russische, is een opsteker voor het op regels en wetten gestoelde Europese model. Tegelijkertijd zijn er met zoveel lidstaten (nu zijn het er al 27, met even zoveel Eurocommissarissen) terechte zorgen over de bestuurbaarheid en de interne samenhang van de EU.
Met name het vetorecht dat elke lidstaat krijgt en in principe ook elke nieuwe lidstaat, hoe klein ook, kan besluitvorming soms ingewikkeld maken. Hongarije gaf in de afgelopen jaren het slechte voorbeeld: oud-premier Viktor Orbán maakte van de financiële steun die Oekraïne keihard nodig had een cynisch onderhandelingsspel. Toen datzelfde Hongarije (en eerder Polen) op het gebied van de rechtsstaat uit het gareel begon te lopen, bleek het lastig om hier iets tegen te doen. Eisen kunnen worden gesteld aan kandidaat-lidstaten. Eenmaal binnen kan er in landen, zo blijkt helaas, een schaamteloze jacht ontstaan op politieke tegenstanders, journalisten en rechters.
De Europese Commissie heeft liever geen nieuwe Orbáns en denkt daarom na over een reeks ingrijpende maatregelen voor nieuwe lidstaten, zo onthulde deze krant afgelopen week. Het meest in het oog springende voorstel is om de vetomacht van nieuwe lidstaten twintig jaar lang te pauzeren. Daarnaast moet het (tijdelijk) inperken van stemrecht en het intrekken van subsidies makkelijker worden bij slecht gedrag. Met deze plannen wil de Commissie niet alleen de rechtsstaat beter beschermen, maar komt het ook tegemoet aan de op zichzelf begrijpelijke zorg van de huidige EU-lidstaten dat met een groot land als Oekraïne de machtsbalans in de EU zal veranderen.
De Commissievoorstellen roepen wel veel vragen op. Binnen de EU zijn wel vaker verschillen tussen lidstaten: niet iedereen zit in vrij-reizen-zone Schengen, niet iedereen doet mee aan de Europese munt. Maar met deze nieuwe plannen zou er een hard onderscheid ontstaan tussen oude en nieuwe lidstaten – en dat is nieuw. Deze wat Orwelliaans ogende constructie (‘Alle dieren zijn gelijk, maar sommige dieren zijn gelijker dan anderen”) zal moeilijk verteerbaar zijn voor landen die net uit een Orwelliaanse nachtmerrie komen en, in het geval van Oekraïne, met hun bloed betalen om uit Ruslands autocratische omhelzing te blijven.
De nadruk op de voorstellen lijkt ook erg te liggen op nieuwe lidstaten, alsof oude lidstaten rechtsstatelijk géén scheve schaats kunnen rijden. Dat is natuurlijk onzin. Ook in West-Europese landen oogt de rechtsstaat te vaak heel kwetsbaar. Het gaat hier kortom om een belangrijk debat, dat tijdig gevoerd moet worden. Misschien duurt het nog wel tien jaar voordat Oekraïne lid wordt, maar dat is minder ver weg dan het lijkt.