Referendum IJsland IJslanders mochten in een referendum laten weten of ze wilden dat deze regering de gesprekken met de EU hervat. In 2015 werden die gesprekken over toetreding tot de EU gestopt, maar de inflatie en geopolitieke dreiging waren reden om dat besluit te heroverwegen. Tevergeefs: de IJslanders willen geen hervatting van de gesprekken.
Een persoon staat in een stemhokje tijdens een nationaal referendum over het hervatten van de EU-lidmaatschapsonderhandelingen in Reykjavik.
Het is een nei geworden: IJsland start geen gesprekken met de Europese Unie om te praten over mogelijke toetreding tot de Europese Unie. Op zaterdag 29 augustus hield de regering een referendum onder de IJslanders over de vraag of de gesprekken die in 2015 werden gestopt door een eurosceptische regering hervat moesten worden of niet. Van de ongeveer 270.000 kiesgerechtigden op een bevolking van bijna 400.000 inwoners heeft 52,2 procent nu aangegeven definitief niet bij de EU te willen horen. 47,2 procent gaf aan open te staan voor het hervatten van de gesprekken. Dat meldt de IJslandse publieke omroep RÚV. In totaal hebben meer dan 188.000 mensen hun stem laten gelden. De stemmen van één kiesdistrict ontbreken vooralsnog, maar deze stemmen zullen de uitslag van het referendum waarschijnlijk niet beïnvloeden. Vooral in buiten Reykjavik is ‘nee’ gestemd, in Reykjavik zelf stemden de meeste mensen voor.
Het was een nek aan nek race, waarbij het ja-kamp lang een kleine voorsprong had, maar die was dermate klein dat niemand een voorspelling durfde te doen. Redenen om ja te stemmen waren onder meer de veranderende geopolitieke verhoudingen, de Russische invasie van Oekraïne en de toenemende aanwezigheid van de Russische marine in het Noordpoolgebied. IJsland heeft als NAVO-lid weliswaar afspraken met de VS over bescherming, maar met een niet al te betrouwbare president in de VS – die ook Groenland en IJsland soms over één kam scheert – wordt de dreiging steeds meer gevoeld en bestaat het idee dat de dagen dat IJsland de luxe heeft geïsoleerd te blijven zijn geteld.
Voor IJslanders was het financiële aspect belangrijker: de rentes van de centrale bank zijn te hoog om de munt stabiel te houden. Dat zou beter worden als IJsland ook de euro krijgt. Toetreding zou leiden tot lagere rentetarieven en woningen betaalbaar maken. Ook de invoertarieven op veel producten zijn hoog, waardoor het dagelijks leven duur is. Dat zou kunnen veranderen als IJsland zou toetreden tot de EU. IJsland is weliswaar lid van de Europese Vrijhandels Associatie, de Schengenzone en de Europese Economische Ruimte, maar dat biedt niet genoeg financiële garantie.
Het nee-kamp daarentegen vreest voor het verlies aan soevereiniteit. „We leveren aan democratie in. De EU gaat zich met alles bemoeien terwijl ze niet weten hoe het hier werkt.” Met die slogan voerde Haraldur Olafsson, een zegsman van een IJslandse anti-EU-groep, campagne in de straten van Reykjavik. De grote vrees dat de EU zich gaat bemoeien met van alles, geldt vooral voor de visserij – het belangrijkste exportproduct van IJsland. De vislobby was ook een belangrijke aanjager van het anti-EU sentiment in 2013, toen de conservatieven van de Onafhankelijkheidspartij aan de macht kwamen om de gesprekken twee jaar later stop te zetten.
Een ander veelgehoord bezwaar was dat overheidsuitgaven anders gaan uitvallen. IJsland zal als het lid wordt van de EU meer moeten investeren in defensie, terwijl het land zelf geen leger heeft. „Het probleem is dat we na toetreding een oorlog worden ingezogen. De meeste Europeanen willen dat er wapens naar Oekraïne gaan, de meeste IJslanders willen dat niet”, zei Olafsson in NRC. Ook stelde hij vast dat IJsland als welvarend land meer aan de EU zal moeten afdragen dan dat het terug zal krijgen.
De premier van het land, Kristrún Frostadóttir, benadrukte in de podcast The Rest is Politics dat toetreding financieel gunstig zou zijn voor IJsland. Ook zou de EU meer garanties bieden aan IJsland op het gebied van internationale veiligheid, tegelijkertijd zou de EU er ook voordeel aan hebben. De EU kan uitbreiding naar het noorden, niet alleen van IJsland maar vooral ook Noorwegen, goed gebruiken nu Rusland, China en de VS daar de buit willen verdelen. Groenland stapte in de jaren tachtig uit de Europese Unie, maar trekt sinds de dreiging van de VS ook weer meer richting EU.
Die kans is voor zowel IJsland als voor de EU nu van de baan.