Fons Orie | rechter Joegoslaviëtribunaal Donderdag overleed de Servische oorlogsmisdadiger Ratko Mladic. De Nederlandse rechter die hem veroordeelde, probeerde recht doen aan de slachtoffers van de slachtoffers in Bosnië.
Ratko Mladic (tweede van links), vergezeld door een assistent en Franse VN-veiligheidstroepen, arriveert op 12 april 1993 op de luchthaven van Sarajevo.
„Mister Mladic, please sit down!”, repliceerde rechter Fons Orie tevergeefs Ratko Mladic in de rechtszaal van het Joegoslaviëtribunaal in Den Haag. Het was november 2017 en halverwege het vonnis dat Orie tegen hem voorlas – levenslang vanwege oorlogsmisdaden, misdaden tegen de menselijkheid en genocide – was de Servische generaal woedend overeind gekomen. De rechter moest zich „schamen”, riep Mladic. Orie zette hem de zaal uit. Die beelden gingen de wereld over.
„Ach”, zegt de 78-jarige Orie daags na het overlijden van Mladic, „het proces duurde 530 dagen, dan gebeuren zulke dingen”. „Het gaat mij erom dat we tijdens deze zaak uitgebreid naar [591] getuigen hebben geluisterd, dat er bijna tienduizend bewijsstukken waren en dat er een letterlijk zittingsverslag van 45 duizend pagina’s ligt. Van iemand die soms wat schreeuwde, lag ik niet wakker.”
Mladic overleed donderdag op 84-jarige leeftijd, in gevangenschap. „Dat roept geen bijzondere gevoelens bij me op”, zegt Orie. „Ik heb vijfeneenhalf jaar dag in dag uit in een ruimte met hem gezeten, maar je bouwt als rechter geen bijzondere band met zo iemand op.”
Ruim tweehonderdduizend mensen werden gedood tijdens de Joegoslaviëoorlog, onder wie ruim achtduizend Bosnische mannen en jongens tijdens de genocide van Srebrenica (1995). Voor hun rol in de oorlog zijn nadien 161 personen aangeklaagd, dat leidde tot 90 veroordelingen door het Joegoslaviëtribunaal. Na de definitieve veroordeling van Mladic in 2021 werd het tribunaal opgeheven – bij de afsluitingsceremonie in 2017 zong rechter Orie, een bariton, het oratorium Solomon van Händel.
Het Internationaal Restmechanisme voor Straftribunalen (IRMCT), een kleine VN-rechtbank, bekommert zich inmiddels over kwesties rondom verdachten of veroordeelden. „In heel Europa zitten nog mensen straffen uit die ze van het tribunaal hebben gekregen”, zegt Orie. Rechters in die landen kunnen niet oordelen over vervroegde vrijlatingen of andere verzoeken, dat kan alleen de president van het Mechanisme. De herhaalde verzoeken van de advocaat van Mladic om hem aan het einde van zijn leven over te brengen naar Servië, werden door het Restmechanisme afgewezen. „Als rechter ben ik daarover wel eens geconsulteerd door de president van het Restmechanisme”, zegt Orie. De inhoud van zijn advies laat hij in het midden. In juli werd hij voor twee jaar herbenoemd als rechter bij het Restmechanisme.
„We hebben geprobeerd recht te doen aan de slachtoffers in Bosnië. Daarom was het ook zo belangrijk om details uit te zoeken. Slachtoffers die zijn beschoten, hoeven misschien niet per se te weten welk kaliber wapen daarbij is gebruikt. Voor de rechter is dat wel belangrijk. Die moet een geweldsincident zo precies mogelijk reconstrueren om een oordeel te kunnen vellen. De uitkomst daarvan, of vaststaat dat er is geschoten, is voor het slachtoffer en voor nabestaanden van betekenis.”
„Ik zie ook wel dat Mladic in Servië en Republika Srpska [deelstaat van Bosnië-Herzegovina] door velen als een held wordt beschouwd.
„In het gewone strafrecht lukt genoegdoening vaak ook niet, de kant van slachtoffer en dader staan per definitie tegenover elkaar. In het Joegoslaviëtribunaal [Orie behandelde meerdere zaken] betuigde er heel uitzonderlijk wel eens iemand spijt voor wat die gedaan had, maar in de meeste gevallen was ik niet overtuigd dat die spijtbetuiging ook oprecht was. Ik noem geen namen.”
„Verdragen die al lang bestonden, werden soms voor het eerst toegepast. Vrijwel alle landen hebben inmiddels hun wetgeving rondom internationale misdrijven op orde gebracht, dat kwam door het tribunaal in een stroomversnelling.
„Uit verlegenheid over wat men aan moest met de situatie op de Balkan, ontstond er ook momentum om het Internationaal Strafhof (ICC) op te richten. Nu ligt het Strafhof onder vuur. Trump beslist dat rechters van het Strafhof geen rekeningen kunnen openen. Trump heeft ons [het Restmechanisme] ook op een lijstje gezet van zestig organisaties waar hij niks mee te maken wil hebben, maar die hij geen sancties heeft opgelegd. Het belemmert ons niet.
„Bovendien, dat regeringsleiders zich met man en macht proberen te onttrekken aan hun strafrechtelijke verantwoordelijkheid, betekent niet weg dat de aandacht voor internationale misdrijven van de agenda verdwijnt.”
„Nee. Deze zaak vergde wel bepaalde kwaliteiten. Je zit in een grotendeels Anglo-Amerikaans rechtssysteem, waarbij een verdachte bijvoorbeeld alleen maar kan spreken als die zich als getuige opwerpt. Mladic heeft dat nooit gedaan. Daarnaast spreek je een taal die niet je moedertaal is. Maar uiteindelijk gaat zowel de grootse als de kleinste zaak, en dit klinkt een beetje simpel, om hetzelfde. Je kijkt zorgvuldig naar wat er gebeurd is, of dat strafbaar is en welke straf daarbij past.”